our news

Προκαταρκτικές σημειώσεις για την μελέτη του «Προλόγου» (1884) του Φρίντριχ Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του έργου του Καρλ Μαρξ με τίτλο «Η Αθλιότητα της Φιλοσοφίας»

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,198 other followers

Ι. Η «Αθλιότητα της Φιλοσοφίας» είναι έργο του Μαρξ το οποίο εκδόθηκε σε Παρίσι και Βρυξέλλες το 1847. Ο Μαρξ έγραψε το έργο από την πολιτική εξορία όπου βρισκόταν από το 1843 έως το 1849, ύστερα από την καταστολή την οποία δέχθηκε η «Εφημερίδα του Ρήνου» και την αφαίρεση της ιθαγένειάς του από τις αρχές του πρωσικού κράτους. Το έργο γράφτηκε ως πολεμική στον Γάλλο σοσιαλιστή/αναρχικό στοχαστή Προυντόν και συγκεκριμένα στο έργο του με τίτλο «Σύστημα Οικονομικών Αντιθέσεων, ή η Φιλοσοφία της Αθλιότητας» (1846).

Πρόκειται για ένα κομβικό έργο για τη συγκρότηση της μαρξικής κριτικής της πολιτικής οικονομίας, η οποία ολοκληρώθηκε αρκετά χρόνια αργότερα με τη συγγραφή του «Κεφαλαίου». Όταν ο Μαρξ συνέγραψε την «Αθλιότητα», είχε ήδη συγγράψει σημαντικά κείμενα και έργα, ανάμεσα στα οποία «Η Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου» (1843), «Το Εβραϊκό Ζήτημα» (1844), «Παρισινά Χειρόγραφα» (1844) «Η Αγία Οικογένεια» (1845), «Θέσεις στον Φόυερμπαχ» (1845), «Γερμανική Ιδεολογία» (1845).

Με τα παραπάνω έργα ο Μαρξ από κομμουνιστική σκοπιά πραγματοποιεί μέσω της κριτικής την υλιστική αντιστροφή στο εγελιανό σύστημα, αναπτύσσει τη θεωρία της «αλλοτρίωσης», τεκμηριώνει το χαρακτήρα της εργατικής τάξης στην ιστορία και την κοινωνία και συγκροτεί το αντι-ιδεολογικό ρεύμα κριτικής εξέτασης της ανθρώπινης ιστορίας, τον λεγόμενο «ιστορικό υλισμό».

II. Τα χρόνια που γράφτηκαν τα δύο αντιπαρατιθέμενα έργα του Μαρξ και του Προυντόν, ήταν προεπαναστατικά, καθ’ όσον τον Φλεβάρη του 1848 θα ξεσπάσει στο Παρίσι αντι-μοναρχική δημοκρατική επανάσταση, η οποία θα εξαπλωθεί σε Γερμανία, Ιταλία, Πολωνία, όπου θα αποκτήσει και εθνικό περιεχόμενο. Στις επαναστάσεις αυτές οι οποίες στιγμάτισαν την ιστορία του 19ου αιώνα, για πρώτη φορά το προλεταριάτο πραγματοποίησε εξεγέρσεις (Παρίσι-Ιούνης 1848) σε αυτονομία από τα αστικά και μικροαστικά στρώματα, οι οποίες, όμως ηττήθηκαν και κατεστάλησαν άγρια.

Ο Μαρξ μέσα από τα λεγόμενα ιστοριογραφικά του έργα («18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», «Ταξικοί Αγώνες στη Γαλλία») τεκμηρίωσε ότι οι επαναστάσεις του 1848 αποτέλεσαν ορόσημο τόσο για τη γένεση του σύγχρονου κομμουνιστικού κινήματος, όσο και για την ολοκληρωτική πολιτική-ιστορική αντιδραστικοποίηση της αστικής τάξης. Από μία μακρο-ιστορική σκοπιά το 1848 σηματοδότησε τουλάχιστον για το χώρο της Γαλλίας, αλλά και για υπόλοιπες χώρες, την πλήρη επικράτηση και ολοκλήρωση της «αστικής κοινωνίας» (στην Αγγλία αυτή η διαδικασία είχε συντελεσθεί ήδη από τον 18ο αιώνα).

Η πολιτική και θεωρητική τάση την οποία εξέφραζε ο Μαρξ, ήταν μειοψηφική μέσα στο προλεταριακό ρεύμα των επαναστάσεων του 1848. Αντίθετα στην Γαλλία, μεγάλη επιρροή στους εξεγερμένους εργάτες και ριζοσπάστες διανοούμενους ασκούσαν οι ιδέες του διανοούμενου Προυντόν, ο οποίος συμμετείχε έμπρακτα ως πολιτικό στέλεχος στην επανάσταση και εξελέγη και βουλευτής. Ο Προυντόν ο οποίος είναι εισηγητής του όρου «αναρχισμός», αναπτύχθηκε διανοητικά σε επαφή με στοχαστές και οπαδούς του «ουτοπικού σοσιαλισμού» (κυρίως με οπαδούς του Φουριέ). Στο επίκεντρο του συγγραφικού του έργου ο Προυντόν έθεσε την πολεμική σε βασικά γνωρίσματα της «αστικής κοινωνίας», όπως είναι η ατομική ιδιοκτησία, η κοινωνική φτώχεια και η λειτουργία του πιστωτικού συστήματος.

Κατά τη διάρκεια της επανάστασης και μετέπειτα ως δημοσιογράφος και συγγραφέας ο Προυντόν προώθησε την ιδέα ίδρυσης εργατικών συνεταιρισμών, εργαστηρίων για ανέργους και μίας «Λαϊκής Τράπεζας», όπως την ονόμαζε, καθώς και μία φεντεραλιστική (ομοσπονδιακή) οργάνωση του κράτους. Βασικός πυρήνας της αντίληψης του Προυντόν ήταν ότι οι εργατικοί συνεταιρισμοί θα λειτουργούσαν συγχρόνως με τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις και θα τις ανταγωνίζονταν μέχρι να τις εξαφανίσουν από το οικονομικό πεδίο. Για να γίνει αυτό κατορθωτό, πίστευε ότι χρειαζόταν η ύπαρξη μίας τράπεζας η οποία θα δάνειζε τους συνεταιρισμούς με πολύ μικρό ή και μηδαμινό επιτόκιο και συγχρόνως τα προς τούτο εκδιδόμενα χρεόγραφα (ομόλογα, μετοχές κλπ) θα αντιστοιχούσαν όχι σε χρήμα, αλλά σε χρυσό.

Ο Μαρξ με την «Αθλιότητα» και πριν την επανάσταση άσκησε σφοδρή κριτική στις προυντονικές αντιλήψεις. Η σκληρή αυτή διαπάλη συνεχίσθηκε και μετά την επανάσταση μέσα στις γραμμές της Α΄ Διεθνούς, αρκετές οργανώσεις, συλλογικότητες και στελέχη της οποίας επηρεάζονταν από τον Προυντόν.

ΙΙΙ. Ο Μαρξ στην «Αθλιότητα» διαβάζει κριτικά τον Προυντόν συγχρόνως με την κριτική μελέτη των βασικών θεωρητικών της αστικής πολιτικής οικονομίας (Άνταμ Σμίθ, Ρικάρντο), προκειμένου από τη μία να ανατρέψει τις βασικές θέσεις και επιχειρήματα του Προυντόν, αλλά και από την άλλη έχοντας ως στόχο την εξαγωγή βασικών συμπερασμάτων για τη λειτουργία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και την κριτική σε αυτόν. Με αυτήν την έννοια η κριτική στον Προυντόν είναι αναπόσπαστο τμήμα της ίδιας της προλεταριακής κριτικής της πολιτικής οικονομίας του κεφαλαίου.

Για τον Μαρξ ο αντι-καπιταλισμός του Προυντόν είναι στο περιεχόμενό του συντηρητικός. Κι αυτό γιατί ο Προυντόν δεν εξετάζει την οικονομία και τις κοινωνικές τάξεις από ιστορικο-υλιστική σκοπιά, δηλαδή ως μία «ολότητα» κοινωνικών σχέσεων, ως ένα ιστορικο-κοινωνικό προϊόν, αλλά από ηθική σκοπιά. Η αντι-καπιταλιστική πολεμική του Προυντόν για τον Μαρξ έχει ηθική αφετηρία και χαρακτήρα και γι’ αυτό είναι συντηρητική, καθ’ όσον συνδέεται μάλλον με κοινωνικές και οικονομικές τάσεις της συντεχνιακής και κοινοτιστικής οργάνωσης της κοινωνίας και της οικονομίας οι οποίες υπήρχαν στο «ancient regime», παρά με τα συμφέροντα και τις ανάγκες του προλεταριάτου ιδωμένου ως αυτόνομου κοινωνικού υποκειμένου. Γι’ αυτό το λόγο και οι Μαρξ-Ένγκελς θα περιγράψουν στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» (1848) ρεύματα μέσα στο κίνημα, παραπλήσια με τις αντιλήψεις του Προυντόν, υπό τον όρο «φεουδαρχικός σοσιαλισμός» και το ίδιο το προυντονικό ρεύμα ως «συντηρητικό σοσιαλισμό». Δεν θα ήταν τόσο τολμηρό να πούμε ότι στην μαρξική κριτική ο αστός Ρικάρντο είναι πολύ πιο διεισδυτικός και κριτικός στη σύλληψη της πολιτικής οικονομίας από τον επαναστάτη Προυντόν.

IV. O βαθύς πυρήνας των προυντονικών αντιλήψεων δεν σταμάτησε ποτέ να αναπαράγεται μέσα στο παγκόσμιο κίνημα, είτε μέσα από αναρχικές τάσεις, είτε και μέσα από κομμάτια τα οποία εμφανίζονταν και εμφανίζονται ως αριστερά, ακόμα και ως μαρξιστικά/κομμουνιστικά. Ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες με την υποχώρηση του μαρξισμού και της εν γένει κριτικής σκέψης, οι προυντονικές αντιλήψεις εμφανίζονται παραλλαγμένες, μέσα από τις ιδεολογίες της «αυτοδιαχείρισης», των «συνεταιριστικών εγχειρημάτων» και του «κοινοτισμού».

Και στη χώρα μας στην διάρκεια της κρίσης έγινε και γίνεται προσπάθεια από ένα ευρύ πολιτικό φάσμα, να προωθηθούν τέτοιου είδους αντιλήψεις ακόμα και έμπρακτα εγχειρήματα (από λαϊκές χωρίς μεσάζοντες και αυτοδιαχειριζόμενα εργοστάσια και επιχειρήσεις που παράγουν και διαθέτουν εμπορεύματα μέχρι τις ιδεολογικές επενδύσεις της «κοινωνικής οικονομίας» του ΣΥΡΙΖΑ).

Επίσης αποτελεί συγκροτητικό πλέον χαρακτηριστικό ενός μεγάλου κομματιού της αριστεράς σε παγκόσμιο επίπεδο ένας αφηρημένος αντικαπιταλισμός, ο οποίος θέτει στο στόχαστρο όχι το κεφάλαιο ως κοινωνική σχέση, αλλά τμήματα του κεφαλαίου τα οποία προσωποποιεί και αντι-φετιχοποιεί (με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις τράπεζες και τις «αγορές»).

Στα πλαίσια αυτά η βαθιά μελέτη της μαρξικής αντι-προυντονικής κριτικής και η προσπάθεια επικαιροποίησής της, είναι sine qua non για την κριτική όχι μόνο σε αριστερά και αναρχικά ρεύματα, αλλά στην ίδια την καπιταλιστική ολότητα.

V. Παραμένει ανοιχτό το ζήτημα, αν ο Μαρξ με την επιλογή του τίτλου του έργου «Η Αθλιότητα της Φιλοσοφίας» υπονοεί τη συγκρότηση μέσω της αντι-προυντονικής κριτικής μίας γενικότερης ολιστικής απόρριψης της φιλοσοφίας και της ιδεολογίας της εποχής του. Πρόκειται για ζήτημα με το οποίο δεν καταπιάνεται ο Ένγκελς στον «Πρόλογό» του. Ωστόσο, η και με αυτό το πρίσμα ανάγνωση του έργου μπορεί να του προσδώσει και άλλες θεωρητικές διαστάσεις.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: