our news

Βιβλιοαναγνώσεις #06 “Με αφορμή την αλληλογραφία Theodor Adorno & Thomas Mann”

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,170 other followers

Η άνοδος του Χίτλερ και του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος στην εξουσία του 1933 ανάγκασε ένα πλήθος από φιλοσόφους, διανοούμενους και καλλιτέχνες που είτε ήταν πολέμιοι του ναζιστικού καθεστώτος είτε διωκόμενοι, να εγκαταλείψουν την Ευρώπη και να μεταναστεύουν στις ΗΠΑ. Οι περισσότεροι εκ των πλέον επιφανών προέρχονταν από τον γερμανόφωνο κόσμο. Ας αναφέρουμε μόνον μερικούς από όσους εγκαταστάθηκαν στην Καλιφόρνια, από το Πασίφικ Παλισέιντς ως το Μπελ Ερ και από το Μπέβερλι Χιλς ως το Χόλιγουντ: τους συγγραφείς Τόμας και Χάινριχ Μαν, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Φραντς Βέρφελ, Αλφρεντ Ντέμπλιν και Λέοναρντ Φρανκ, τους μουσικοσυνθέτες Αρνολντ Σένμπεργκ, Χανς Αϊσλερ και Εριχ Βόλφγκανγκ Κόρνγκολντ, τους διευθυντές ορχήστρας Μπρούνο Βάλτερ και Οτο Κλέμπερερ, και τους φιλοσόφους Μαξ Χορκχάιμερ, Τέοντορ Αντόρνο, Μαρκούζε κοκ. Άλλοι πάλι δεν τα κατάφεραν να διαφύγουν με πιο γνωστή την περίπτωση του Μπένγιαμιν που αναγκάστηκε να αυτοκτονήσει στα σύνορα της Ισπανίας για να μην πέσει στα χέρια των Ναζί. [1]

Όλη αυτή την περίοδο μέχρι και το τέλος του β’ παγκοσμίου πολέμου, στις ΗΠΑ θα ξεκινήσει μια «χρυσή» περίοδος συγγραφικού έργου. Ο Αντόρνο μαζί με τον καλό του φίλο από το ινστιτούτο της Φρανκφούρτης, Μαξ Χορκχάιμερ θα γράψουν ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του 20 αιώνα, την διαλεκτική του διαφωτισμού. Στην Καλιφόρνια ο Μπρεχτ έγραψε τα καλύτερα θεατρικά του έργα και μερικά από τα οξύτερα ποιήματά του. Ο Τόμας Μαν συνέλαβε και έγραψε ένα από τα κορυφαία μεταπολεμικά μυθιστορήματα, το “Δόκτωρ Φάουστους”, που αποτελεί τη συγκλονιστικότερη μυθοπλαστική μεταφορά του παλιού μύθου της φαουστικής εξαγοράς σε μια εποχή που η χιτλερική θεομηνία απειλούσε να καταστρέψει εκ θεμελίων τον δυτικό πολιτισμό.

Αντίγραφο επιστολής του Αντόρνο στον Τόμας Μαν

Διαβάζοντας το προλογικό σημείωμα των επιμελητών της ελληνικής μετάφρασης της αλληλογραφίας του Αντόρνο με τον Τόμας Μαν που κυκλοφορεί από τις
εκδόσεις Αλεξάνδρεια, φαίνεται πως ο Μαν επηρεάστηκε από ένα γραπτό του Αντόρνο κάτι έμελλε να παίξει ένα σημαντικό ρόλο στη μεταγενέστερη επικοινωνία των δύο αυτών μοναδικών στοχαστών του 20ου αιώνα. Τον Ιούλιο του 1943, όταν ο Τόμας Μαν έγραφε το έβδομο κεφάλαιο του Δόκτορα Φάουστους, διάβασε σε χειρόγραφο τη μελέτη του Αντόρνο με τίτλο: «Σάουνεμπεργκ και η πρόοδος». Ο Τόμας Μαν θα γράψει για τη μελέτη αυτή: «Βρήκα μια καλλιτεχνική – κοινωνιολογική κριτική της σημερινής κατάστασης, στην πιο προχωρημένη, λεπτή και διαισθητική μορφή, η οποία μάλιστα παρουσίαζε την πιο ιδιάζουσα συγγένεια με την ιδέα του έργου μου, τη “σύνθεση”, αυτή που ζούσα και που ύφαινα. Μέσα μου έλαβα μια απόφαση: “Είναι ο άνθρωπος μου” [2].

Το δρ. Φάουστους, κορυφαίο έργο του Τόμας Μαν, εξιστορεί τη ζωή του συνθέτη Άντριαν Λέβερκυν. Το μυθιστόρημα εξελίσσεται σε τρία επίπεδα: ιστορία ενός μεγαλοφυούς μουσικού που πάσχει από σύφιλη (είναι μεγαλοφυής επειδή είναι άρρωστος)· συμβολική αναπαράσταση της ναζιστικής Γερμανίας (η αρρώστια είναι ο Χιτλερισμός)· περιγραφή της καθημερινής ζωής στο Μόναχο, όταν οι σύμμαχοι βομβαρδίζουν την πόλη και ο ναζισμός καταρρέει (έγκλημα και τιμωρία). Ο Λέβερκυν έχει άραγε συνάψει συμφωνία με τον διάβολο, ο οποίος του δίνει το χάρισμα της μεγαλοφυΐας με αντάλλαγμα την υγεία του και την ψυχή του, όπως και ο Φάουστ της λαϊκής γερμανικής παράδοσης, ή απλώς ο Λέβερκυν αποδίδει στον διάβολο τη δική του έλξη προς το Κακό; Ο διάλογος με τον διάβολο, που θυμίζει Ντοστογιέφσκι, ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό τη λαϊκή φυλλάδα “Ιστορία του διαβόητου μάγου και νεκρομάντη Φάουστους”. Παράλληλα, ο Μαν προσδίδει στον Λέβερκυν πολλά στοιχεία από την προσωπικότητα του Νίτσε (του οποίου η ασθένεια εξελίχθηκε κατά παρόμοιο τρόπο), ενώ για την περιγραφή των μουσικών συνθέσεων του ήρωά του ο Μαν εμπνέεται από τη θεωρία και το έργο του Arnold Schonberg. […] [3]

Οι Μαν και Αντόρνο φημολογείται ότι γνωρίστηκαν στο σπίτι του Μαξ Χορκχάιμερ το 1942 – 43, όταν το ζεύγος Χορκχάιμερ είχε μετοικήσει στην Καλιφόρνια και έμενε στη γειτονιά που έμενε και η οικογένειας Μαν. Αλλά η ραγδαία εντατικοποίηση της γνωριμίας τους άρχισε να αναπτύσσεται αργότερα, στα τέλη του 1943, όταν ο Μαν θα ζητούσε τη βοήθεια του Αντόρνο στη συγγραφή του μεγάλου του μυθιστορήματος “Δόκτωρ Φάουστους”. Στο επίκεντρο των συζητήσεων τους στις αμοιβαίες συναντήσεις που ακολούθησαν βρίσκονταν η λογοτεχνία και η μουσική. Ο Αντόρνο δεν δίστασε να αποκαλέσει τη συνεργασία του με τον Τόμας Μαν ως μοντέλο αυτού που φανταζόταν ως ουτοπία της γνώσης, αλλά και ο δεύτερος δεν θα διστάσει να περιγράψει το Minima Moralia ως ένα ανάγνωσμα γλυκό σαν μέλι [4].

Arnold Schonberg: διάσημος για την θεμελίωση της δωδεκαφθογγικής τεχνικής, μιας μεθόδου με ευρύτατη επίδραση στην Σύγχρονη κλασική μουσική.

Από την άλλη πλευρά, ο Arnold Schonberg δεν έδειχνε ιδιαίτερα ευχαριστημένος από την αναφορά στον ίδιο στο δρ. Φάουστους και σύμφωνα με ιστορικές πηγές στη Γερμανία θεωρούσε ότι και ο Μαν αλλά και ο Αντόρνο δεν ήταν σε θέση να κατανοήσουν σε βάθος τη μουσική του. Πολύ περισσότερο για τον Μαν, ο Arnold Schonberg θεωρούσε ότι προερχόταν από μια άλλη γενιά, αυτήν της υπεράσπισης του διαφωτισμού και της αστικής κοινωνίας και μάλιστα ως ένας συντηρητικός συγγραφέας. Για το δρ. Φάουστους μάλιστα είχε δηλώσει ότι δεν μπήκε καν τον κόπο να το διαβάσει.

Η μετάφραση των επιστολών μεταξύ του Αντόρνο και του Μαν στα ελληνικά έγινε από τις πρωτότυπες επιστολές, αυτές του Αντόρνο προς τον Μαν σώζονται στο Αρχείο Τόμας Μαν που βρίσκεται στη Ζυρίχη. Οι επιστολές του Μαν προς τον Αντόρνο σώζονται στο Αρχείο Αντόρνο που βρίσκεται στη Φρανκφούρτη. Στην ελληνική μετάφραση οι επιμελητές παρέθεσαν όλα τα σωζόμενα γράμματα και δελτάρια χωρίς περικοπές. Οι σημειώσεις της έκδοσης παρέχουν διευκρινίσεις για ονόματα, έργα και γεγονότα που αναφέρονται και υποδηλώνονται στα γράμματα.

Παραπομπές:

[1] Τόμας Μαν – Αντόρνο: η αλληλογραφία https://grassrootreuter.wordpress.com/2017/01/26/thomasmannadorno/

[2] Theodor Adorno – Thomas Mann αλληλογραφία 1943 – 1955, σημείωμα των επιμελητών σελ 9. μετάφραση Λευτέρης Αναγνώστου εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

[3] Τόμας Μαν δρ. Φάουστους εκδόσεις Πόλις 2002, παρουσίαση στο Βιβλιονέτ

[4] Theodor Adorno – Thomas Mann αλληλογραφία 1943 – 1955, σημείωμα των επιμελητών σελ 11. μετάφραση Λευτέρης Αναγνώστου εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: