our news

Theodor Adorno: “Θεωρία της ημιμόρφωσης” (αποσπάσματα)

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,360 other followers

Τα μικρά αποσπάσματα της παρούσας δημοσίευσης εμπεριέχονται στο έργο του T.W Adorno θεωρία της ημιμόρφωσης που στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια με εισαγωγή και επιμέλεια του Λευτέρη Αναγνώστου. Το κείμενο αυτό, ο Adorno το έγραψε το 1959 (τίτλος πρωτότυπου Theorie der Halbbildung) και βρίσκεται στα άπαντα (Gesammelte Schriften: Soziologische Schriften 1. Suhrkamp Verlag, Frankfurt/M). Μπορείτε να κατεβάσετε ολόκληρο το βιβλίο από τον ιστότοπο ράδιο παράσιτα εδώ 

“Ό,τι σήμερα εκδηλώνεται σαν κρίση της παιδείας, δεν είναι ούτε απλό αντικείμενο του κλάδου της Παιδαγωγικής, που πρέπει να ασχολείται άμεσα μ’ αυτό, ούτε μπορεί να αντιμετωπιστεί από την Κοινωνιολογία ενός τομέα -δηλαδή της Παιδείας. Τα συμπτώματα παρακμής της Παιδείας, που παρατηρούνται παντού, ακόμη και στο ίδιο το στρώμα των μορφωμένων, δεν εξαντλούνται στις ανεπάρκειες του εκπαιδευτικού συστήματος και των μεθόδων της εκπαίδευσης, οι οποίες επικρίνονται ήδη εδώ και μερικές γενιές.

Οι απομονωμένες παιδαγωγικές μεταρρυθμίσεις, όσο αναπόφευκτες κι αν είναι, δεν βοηθούν από μόνες τους. Κάποτε μπορούν, με την υποχώρηση των πνευματικών αξιώσεων προς τους παιδαγωγούμενους κι επίσης με την ανυποψίαστη αδιαφορία απέναντι στην εξουσία της εξωπαιδαγωγικής πραγματικότητας πάνω σ’ αυτούς, μάλλον να οξύνουν την κρίση. Εξίσου λίγο ανταποκρίνονται στη βαρύτητα και ισχύ των συντελούμενων οι στοχασμοί και οι έρευνες για τους κοινωνικούς παράγοντες που επηρεάζουν και δυσχεραίνουν τη μόρφωση, για τη σημερινή της λειτουργία, για τις αμέτρητες όψεις της σχέσης της με την κοινωνία.

Υπερκείμενη όλων αυτών παραμένει η κατηγορία της ίδιας της μόρφωσης, ακριβώς όπως τα εκάστοτε ενεργά, ενδοσυστημικά επιμέρους στοιχεία μέσα στο κοινωνικό όλον. Αυτά κινούνται στα πλαίσια των συσχετισμών που επίσης θα έπρεπε να διερευνηθούν. Αυτό που απέγινε η μόρφωση και τώρα έχει κατακαθίσει σαν ένα είδος αρνητικού αντικειμενικού πνεύματος, θα έπρεπε να συναχθεί επίσης μέσα από τους κοινωνικούς νόμους κίνησης και μάλιστα μέσα από την έννοια της μόρφωσης. Η μόρφωση έγινε κοινωνικοποιημένη ημιμόρφωση, η απανταχού παρουσία του αλλοτριωμένου πνεύματος.” (Theodor Adorno, Θεωρία της ημιμόρφωσης, εισαγωγή-μετάφραση: Λ. Αναγνώστου. Αθήνα: Αλεξάνδρεια 1989, σσ. 25-26).

“Το έργο του Adorno είναι κατάμεστο από σκέψεις και παρατηρήσεις που ανάγονται στη σφαίρα της παιδείας. Αυτό φαίνεται σχεδόν αυτονόητο για έναν στοχαστή που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του διδασκόμενος και διδάσκοντας. Η προσοχή του όμως δεν εστιάζεται στις θεσμικές συνιστώσες των διαφόρων βαθμίδων της σχολικής εκπαίδευσης, ούτε στη διδακτική μεθοδολογία ή στην κοινωνιολογία της παιδείας, μολονότι συχνότατα οι στοχασμοί του εμπεριείχαν ερεθίσματα για εμπειρικές έρευνες.

Η δυσπιστία του στην παιδαγωγικοποίηση των ζητημάτων, στη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από την κριτική ανάλυση του εκάστοτε αντικειμένου προς τις τεχνικές μετάδοσης της γνώσης, στηριζόταν στην πρωτοκαθεδρία της ιδίας εμπειρίας, της αυτόνομης και πρωτογενούς διείσδυσης στα πράγματα έναντι του λιγότερου ή περισσότερου επιδέξιου πλασαρίσματος γνώσεων από δεύτερο χέρι. Σε μια ραδιοφωνική του ομιλία για τα κοινωνικά ταμπού που σκιάζουν το κύρος των καθηγητών της μέσης εκπαίδευσης αναφέρει: “Το πρόβλημα της ενύπαρκτης αναλήθειας της παιδαγωγικής συνίσταται ασφαλώς στο γεγονός ότι το αντικείμενο, με το οποίο καταγίνεται κανείς, είναι κομμένο στα μέτρα των αποδεκτών και όχι μια καθαρά πραγματολογική έργασία στο όνομα του αντικειμένου. Αντ’ αυτού το τελευταίο παιδαγωγικοποιείται. Αυτό και μόνο αρκεί ίσως, ώστε τα παιδιά ασυνείδητα να αισθάνονται εξαπατώμενα. Δεν είναι μόνο ότι οι δάσκαλοι απλώς αναπαράγουν από τη θέση του αποδέκτη κάτι ήδη καθιερωμένο, αλλά η ίδια τους η λειτουργία ως μεσολαβητών, κοινωνικά ελαφρώς ύποπτη εξαρχής όπως όλες οι δραστηριότητες που ανήκουν στη σφαίρα της κυκλοφορίας, επισύρει εν μέρει τη γενική αποστροφή.

Ο Max Scheler είπε κάποτε ότι μόνο για τούτο ήταν παιδαγωγικά αποτελεσματικός, επειδή ποτέ δεν μεταχειρίστηκε τους φοιτητές του με παιδαγωγικό τρόπο. Αν μου επιτρέπεται η προσωπική παρατήρηση, μπορώ να το επιβεβαιώσω πλήρως μέσα από τη δική μου εμπειρία. Την επιτυχία του ως ακαδημαϊκός δάσκαλος οφείλει κανείς αναφανδόν στην απουσία κάθε υπολογισμού που αποβλέπει στον επηρεασμό, στην αποφυγή της ρητορικής πειθούς”.

Αυτή η συνειδητή παραίτηση από την επιδίωξη της απήχησης του εντυπωσιασμού, του προπαγανδιστικού εφέ, είναι θεμελιακή προϋπόθεση τόσο της κριτικής σκέψης της φιλοσοφίας όσο και του αληθινού έργου τέχνης. Οι υποχωρήσεις στο πιθανό κοινό, ο υπερτονισμός του επικοινωνιακού στοιχείου, είτε πρόκειται για την υιοθέτηση μιας τετριμμένης γλώσσας είτε για την ενσωμάτωση ευάρεστων και διασκεδαστικών στοιχείων σε μια μουσική σύνθεση, οσοδήποτε υψηλό και αν είναι το διεκδικούμενο επίπεδο, μεταβάλλει το πνευματικό έργο σε εμπόρευμα. Η δήθεν φιλολαϊκή προσέγγιση, η υπολογιστική κολακεία, περιφρονεί τους ανθρώπους που δήθεν υπηρετεί. Στη λατρεία του εφέ, στην εύκολη και παραπλανητική συγκίνηση και την άγρα οπαδών εδράζεται η πολιτιστική βιομηχανία, στο κλίμα της οποίας ευδοκιμεί η οικουμενική ημιμάθεια που ο Adorno αποκαλεί ημιμόρφωση” (από την “Εισαγωγή” του Λ. Αναγνώστου, σσ. 7-9).

 

Απόσπασμα

[….] Αναντίρρητα, στην ιδέα της μόρφωσης εμπεριέχεται κατ’ ανάγκη το αίτημα μιας κατάστασης της ανθρωπότητας, χωρίς διαβαθμίσεις και εκμετάλλευση, και μόλις αυτή αφεθεί σε εκπτώσεις και εμπλακεί στην πρακτική των μερικών σκοπών, που αμείβονται ως κοινωνικά ωφέλιμη εργασία, ανοσιουργεί κατά του εαυτού της.

Όμως δεν είναι μικρότερη η ενοχή που απορρέει από την καθαρότητά της. Η τελευταία αποβαίνει ιδεολογία.

Στο βαθμό που στην ιδέα της μόρφωσης συνηχούν στοιχεία σκοπιμότητας, αυτά σύμφωνα με την έννοιά της, θα όφειλαν πολύ να κάνουν τα άτομα ικανά να επιβεβαιώνονται  σαν λογικά και ελεύθερα ,σε μια λογική κι ελεύθερη κοινωνία,και αυτό ακριβώς,σύμφωνα με το μοντέλο του φιλελευθερισμού, επιτυγχανεται καλύτερα, αν καθένας για τον εαυτό του είναι μορφωμένος. Όσο λιγότερο οι κοινωνικές συνθήκες, ιδιαίτερα οι οικονομικές διαφορές, επέτρεπαν την υλοποίηση αυτής της επαγγελίας,τόσο αυστηρότερα αποδοκιμαζόταν η σκέψη για το συσχετισμό της μόρφωσης με σκοπούς.

Δεν επιτρέπεται να θιγεί η πληγή, ότι η μόρφωση από μόνη της  δεν διασφαλίζει την λογική κοινωνία.

Απαγκιστρώνεται κανείς στην εξαρχής απατηλή ελπίδα πως εκείνη μπορεί να δώσει αφεαυτής στους ανθρώπους ό’τι τους αρνείται η πραγματικότητα.

Το όνειρο της μόρφωσης, η ελευθερία από τις υπαγορεύσεις των μέσων ,της άκαμπτης και πενιχρής ωφελιμότητας,νοθεύεται σε απολογητική υπέρ του κόσμου, ο οποίος είναι συγκροτημένος σύμφωνα με αυτές τις υπαγορεύσεις.

Στο ιδανικό της μόρφωσης που απολυτοποιεί την κουλτούρα ,διαφαίνεται η προβληματικότητα της κουλτούρας.

απόσπασμα 

[…] Η ημιμόρφωση δεν είναι  μισή μόρφωση ή απουσία μόρφωσης, αλλά η έχθρα απέναντι στη μόρφωση. Το μισό που ναυάγησε, η αποτυχημένη ταύτιση, δημιουργεί το μίσος, το φθόνο γι’ αυτό που δεν ευωδόθηκε, τη διαστροφή. Αυτό που οι άνθρωποι στη συνέχεια κάνουν πως προτιμούν, το ξενικό κρουστό σουξέ και το αστυνομικό μυθιστόρημα, το φαντασμαγορικό θέαμα κι η μελοδραματική αγάπη, τους είναι κατά βάθος το πιο ξένο κι αποκρουστικό, που δεν ανταποκρίνεται σε καμιά άμεση εμπειρία τους. Υποτάσσονται σ’ αυτό με σφιγμένα δόντια όπως ο έφηβος που πνίγεται στην πρώτη ρουφηξιά του καπνού και φρικιά στην πρώτη γουλιά του αλκοόλ, αλλά προχωράει μοιραία και άβουλα προς το μισητό και αναπότρεπτο.

Η ικανότητα για εμπειρία δεν αποκτιέται, αν δεν αποδομηθούν οι μηχανισμοί  απώθησης, οι ασυνείδητες αντιστάσεις που κρατούν τον άνθρωπο ανάπηρο και ανίσχυρο να εμπειραθεί  ο,τιδήποτε άμεσα και ζωντανά , ν’ αποκτήσει αυτογνωσία συνείδηση του κόσμου και θαρραλέα αντίσταση σε ό,τι τον υποδουλώνει.

Η ημιμόρφωση είναι η συλλογική πατερίτσα της ανάπηρης πλειονότητας, η διάδοση του πνεύματος και τέχνης χωρίς ζωντανή σχέση προς τη συνείδηση των ανθρώπων, χωρίς συνέπεια για τη ζωή τους και τη δομή της κοινωνίας. Το τραγούδι μιλάει γι’ αγάπη και ειρήνη ,ενώ η δισκογραφική  εταιρία ,βέβαιη για τη φενάκη ,επενδύει και στην παραγωγή όπλων ,όπως και η κρατική τηλεόραση  εκπέμπει την κουλτούρα στο στρατώνα και στα μετωπικά φυλάκια .Η πολιτιστική βιομηχανία ,πιστή στην προπαγάνδα και συνεπής στην αναγκαιότητα της οικονομικής συγκέντρωσης και της τεχνικής τυποποίησης παράγει κουλτούρα γι’ αυτούς που η κουλτούρα απέκρουσε ,αλλά και στην αρκετά συγγενή κατηγορία εκείνων που ο φθόνος των πολλών αποκαλεί κουλτουριάρηδες. «Η ημιμόρφωση είναι το χειραγωγημένο πνεύμα των αποκλεισμένων»

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: