our news

«Βιβλιοαναγνώσεις #12» Theodor W. Adorno “Τρεις Μελέτες για τον Χέγκελ”

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,198 other followers

Κυκλοφορεί από τις “εκδόσεις Κριτική” μτφ. Λίβος Νίκος, Αθήνα 1992

«…μόνον εκείνος περιποιεί τιμήν στον Hegel, που δεν δειλιάζει μπροστά στην αγωνία αυτής της σχεδόν μυθολογικής εμπλοκής σε μια κριτική διαδικασία που φαίνεται να αστοχεί σε κάθε περίπτωση, και ακολουθεί το όλον, όπως έκανε ο ίδιος ο Hegel, και δεν επιχειρεί να του αναγνωρίζει μεγαλόθυμα ή να του αρνείται στενόκαρδα κάποια προσφορά».

(από το βιβλίο, σ. 16)

To εν λόγω έργο του Αντόρνο το οποίο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1963, αποτελεί ίσως την πιό ρηξικέλευθη έκθεση του εγελιανού συστήματος και θεωρίας μετά από εκείνες του Κρότσε και του Μαρξ. Κι αυτό γιατί ο Αντόρνο δεν προσεγγίζει το εγελιανό εννοιολογικό corpus με ένα σχολαστικό τρόπο, προσπαθώντας να το εντάξει σε μία γραμμική και εξελικτική ιστορία της φιλοσοφίας (βλ. σ. 17), ούτε από την άλλη στέκεται στα μορφολογικά χαρακτηριστικά του εγελιανού συστήματος, κάτι το οποίο θα συνδυαζόταν με μία ανά επιμέρους θεματικές σύνοψη της εγελιανής σκέψης. Αντίθετα, στο βιβλίο ο Αντόρνο επικεντρώνεται στο ουσιώδες περιεχόμενο της εγελιανής θεωρίας, επιλέγοντας να κατατριβεί τόσο με τις βασικές έννοιες οι οποίες το συγκροτούν, όσο και με τις βαθύτερες συνδέσεις του με άλλα μείζονα ρεύματα φιλοσοφικής σκέψης.

Από την άλλη το βιβλίο παρουσιάζει ενδιαφέρον και για τη μελέτη της ίδιας της Κριτικής Θεωρίας, από τη στιγμή που σε αυτό μπορεί κάποιος να βρει βασικές θέσεις οι οποίες αναπτύχθηκαν με τη μέγιστη πληρότητα τρία χρόνια ύστερα από την έκδοση του βιβλίου στο opus magnum του Αντόρνο «Αρνητική Διαλεκτική» (1966) (βλ. σ. 35 την αναφορά στο απόσπασμα από τα «Χειρόγραφα» του Μαρξ ότι η εγελιανή φαινομενολογία ως διαλεκτική οδηγεί στην αρνητικότητα ως κινούσα δημιουργική Αρχή).

Αποτολμώντας μία πιο διεισδυτική διαπίστωση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Αντόρνο εντοπίζει στον Χέγκελ την απαρχή της Κριτικής Θεωρίας, με την έννοια ενός ολοκληρωμένου συστήματος σκέψης το οποίο συλλαμβάνει την αστική κοινωνία ως μία ανταγωνιστική ολότητα (βλ. σ. 47). Από αυτή τη σκοπιά η βασική επιλογή του Αντόρνο αναφορικά με τον τρόπο προσέγγισης στον Χέγκελ προσομοιάζει σε εκείνη του Μαρξ και δη στην υλιστική αντιστροφή η οποία περιέχεται στα «Χειρόγραφα» (1844), καθ’ όσον ο βασικός σκοπός και στόχος και η κύρια συμβολή του βιβλίου είναι, να θέσει στο επίκεντρο της προσοχής το υλικό περιεχόμενο της εγελιανής σκέψης, μέσα από την ταυτότητα «Πνεύμα = Κοινωνία = Εργασία» η οποία συνιστά τη βασική απόρροια της ίδιας της εγελιανής φιλοσοφίας ταυτότητας υποκειμένου-αντικειμένου (ενδεικτικά βλ. σ. 93 και 104).

Τέλος ο Αντόρνο, πάλι διανοίγοντας πρωτόγνωρους δρόμους, στην τελευταία ενότητα του βιβλίου, αποδίδοντας στον Χέγκελ τον προσδιορισμό «σκοτεινός» (σημειωτέον πρόκειται για τον ίδιο ακριβό προσδιορισμό τον οποίο οι αρχαίοι απέδιδαν στον Ηράκλειτο), διαμορφώνει μία φιλοσοφική προσέγγιση τόσο στην εγελιανή γλώσσα όσο και στη διάρθρωση των εγελιανών επιχειρημάτων. Σε αυτό το εγχείρημα του Αντόρνο μπορεί κάποιος να βρει την σπερματική μορφή της αντίληψης η οποία αποκρυσταλλώθηκε ιδιαίτερα στην «Αισθητική Θεωρία» (1970) για τον τρόπο συγγραφής και εκφοράς του φιλοσοφικού έργου ως έργου τέχνης, ως μίας διαδικασίας με πολύ πυκνό αισθητικό φορτίο. Με τα λόγια του Αντόρνο: «Κατά την ίδια της τη μικροδομή η σκέψη του Hegel και η λογοτεχνική της μορφή είναι ήδη αυτό που ο W. Benjamin το ονόμασε «διαλεκτική σε ακινησία» και μπορεί να συγκριθεί με την εμπειρία που έχει το μάτι όταν κοιτάζει μια σταγόνα κάτω από το μικροσκόπιο, που αρχίζει να φουσκώνει. μόνο που αυτό το οποίο παρατηρεί ένα επίμονο, προσεκτικό βλέμμα, δεν είναι αυστηρά περιγεγραμμένο από το αντικείμενό του, παρά διαχέεται κατά κάποιον τρόπο στα άκρα του» (σ. 169).

Advertisements

1 Comment on «Βιβλιοαναγνώσεις #12» Theodor W. Adorno “Τρεις Μελέτες για τον Χέγκελ”

  1. Reblogged this on Manolis.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: