our news

Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”. (αποσπάσματα κ’ φωτογραφίες)

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,198 other followers

(κεντρική φωτογραφία: Ο Σαλβατώρ Μπακόλας (δεύτερος από δεξιά), 2η Μεραρχία ανταρτών της ΕΠΟΝ, τμήμα του ΕΛΑΣ, τον Οκτώβριο του 1944. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.)

Στοιχεία και ανέκδοτες φωτογραφίες από την έρευνα του Αμερικανού ιστορικού Steven Bowman “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα” . Διαβάστε περισσότερα για το βιβλίο στη στήλη «Βιβλιοαναγνώσεις» του shades – ηλεκτρονική περιοδική έκδοση. 

Τα αποσπάσματα και οι φωτογραφίες παρακάτω δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στη σελίδα της  Ισραηλιτική Κοινότητα Αθήνας.  Η έρευνα του Αμερικανού ιστορικού φωτίζει ιστορικές πλευρές σχετικά με τη συμμετοχή Ελλήνων Εβραίων στα παρτιζάνικα τμήματα του ΕΛΑΣ και στο κομμουνιστικό κίνημα γενικότερα. Κρίνουμε ότι είναι πολύτιμες οι πληροφορίες στο βιβλίο του και αυτό γιατί μέχρι προσφάτως υπήρχε ένα μεγάλο κενό στη βιβλιογραφία και μεγάλη άγνοια από πλευράς των διαφόρων αριστερών, αντιεξουσιαστικών ομάδων και οργανώσεων και των οπαδών τους. Η αναδημοσίευση αυτή αποτελεί μια μικρή συμβολή στην ιστορική συζήτηση, ωστόσο βέβαια θα υπάρξουν πολλές περισσότερες από πλευράς μας, που θα καταπιαστούν με σελίδες της ιστορίας του κομμουνιστικού κινήματος κατά τη διάρκεια του πολέμου και της εμπλοκής των  Ελλήνων Εβραίων.

Οι Εβραίοι και η Αντίσταση (απόσπασμα από την Εισαγωγή)

“Η συμμετοχή των Εβραίων στο ελληνικό αντιστασιακό κίνημα είναι μόνο μερικώς γνωστή μέσα από τις υπάρχουσες πηγές και τα απομνημονεύματα. Οι περισσότεροι Εβραίοι δεν παρουσίαζαν τον εαυτό τους ως Εβραίο και πολλοί υπηρέτησαν σε διάφορες θέσεις στην Αντίσταση φέροντας ψεύτικα ονόματα. Γι’ αυτό και η προσφορά τους προσμετρήθηκε στη γενικότερη προσφορά των Ελλήνων, ενώ η ιδιαίτερη εβραϊκή τους ταυτότητα δεν καταγράφηκε ούτε στα επίσημα έγγραφα της Αντίστασης, ούτε στα απομημονεύματα πολλών από εκείνους που συμμετείχαν. Ο Ιωσήφ Μάτσας, παλαίμαχος των βουνών, αφιέρωσε τα χρόνια που έζησε στα Ιωάννινα μετά τον πόλεμο σε μια επιστημονική μελέτη των εμπειριών των Ελλήνων Εβραίων και στην καταγραφή των Εβραίων μαχητών στην Αντίσταση. ‘Οταν πέθανε, η μελέτη του ήταν ακόμη αδημοσίευτη. Είχε, ωστόσο, κατορθώσει να δημοσιεύσει αποσπάσματά της όταν το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα είχε γίνει πιο ευνοϊκό για μια επανεκτίμηση της Αντίστασης. Είχε υπολογήσει ότι υπήρχαν περίπου 650 Εβραίοι μαχητές σε ένα σύνολο περίπου 30.000 ανταρτών (…).

Ο Λουί Κοέν, αντάρτης του ΕΛΑΣ γνωστός ως “Καπετάν Κρόνος”, στην Ελευσίνα το 1944. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”

Στον υπολογισμό του Μάτσα πρέπει να προστεθούν εκείνοι οι ‘Ελληνες Εβραίοι που δεν αναφέρονται ονομαστικά, καθώς και αλλοδαποί Εβραίοι από την Αυστρία, τη Γιουγκοσλαβία, τη Bουλγαρία και ακόμη την Πολωνία και την Παλαιστίνη. Ανάμεσα στους τελευταίους ήταν Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη BEF που παγιδεύτηκαν στην Ελλάδα μετά τη βρετανική υποχώρηση. Γι’ αυτό δεν φαίνεται υπερβολικός ένας αριθμός πλησιέστερος στους 1.000 Εβραίους, δηλαδή λίγο παραπάνω από το 3%, που ήταν σημαντικά υψηλότερο από το ποσοστό των Εβραίων στον γενικό πληθυσμό.

Ο ρόλος των Εβραίων στην Αντίσταση δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυτούς που βρίσκονταν στο πεδίο της μάχης. Πολλοί υπηρέτησαν στον εφοδιασμό, ως στρατολόγοι και ως διερμηνείς. Αρκετοί από τους τελευταίους εμφανίζονται στο βιβλιάριο μισθοδοσίας του Christopher Woodhouse. ‘Αλλοι πρόσφεραν τεχνικές ικανότητες, όπως ο Ιωσήφ κοέν στην Κρήτη που έδρασε ως τυπογράφος για μερικές εβδομάδες. Πολλοί στην Αθήνα ήταν σε επαφή με τα αστικά στελέχη του ΕΑΜ και έδρασαν σε πολιτικό επίπεδο και στη συλλογή πληροφοριών. ‘Αλλοι έδρασαν ως δικηγόροι ή δάσκαλοι και συνδιαλέγονταν με ‘Ελληνες πολιτικούς κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Ο ‘Ερμπερτ Αλχανάτης (δεύτερος από αριστερά), με φίλους του αντάρτες, το 1944. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”

Και, τέλος, σημαντική ήταν και η προσφορά εκείνων που υπηρέτησαν σε ελληνικές μονάδες με τους Βρετανούς στη βόρεια Αφρική. Οι Παλαιστίνιοι Εβραίοι συνεργάστηκαν με τον ΕΛΑΣ για να οργανώσουν δίοδο διαφυγής στο Αιγαίο, ενώ το Εβραϊκό Πρακτορείο της Παλαιστίνης παρείχε στην ελληνική Αντίσταση και χρήματα και απαιτούμενα εφόδια.

Επιπλέον, πολλοί από τους χιλιάδες Εβραίους που βρήκαν καταφύγιο στα βουνά είχαν δευτεροβάθμια και πανεπιστημιακή εκπαίδευση καθώς και εμπορικές και επαγγελματικές γνώσεις. Ορισμένοι απ’ αυτούς διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της επαναστατικής κοινωνίας που δημιούργησε ο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για να συγχρονίσει τις μέχρι τότε παραμελημένες ελληνικές ορεινές κοινότητες. Πολλές από τις χιλιάδες γυναίκες που διέφυγαν στα βουνά υπηρέτησαν ως νοσοκόμες, και μερικές απόκτησαν θρυλική φήμη. Η συλλογή και η ταξινόμηση αυτών των ιστοριών θα ρίξει φως στο ρόλο των Εβραίων στην Αντίσταση και θα συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του κινήματος κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (…).”

Ομάδα ανταρτών του ΕΛΑΣ από το λόχο του Καπετάν Ορέστη, στα Κρόρα (περιοχή στα Δερβενοχώρια). Διακρίνονται : ο Μωϋσής Γιουσουρούμ (πρώτος από αριστερά, μεσαία σειρά), δίπλα του καθιστός ο Σαλβατώρ Μπακόλας. ‘Ορθιος, τρίτος από αριστερά, ο Απόστολος Σάντας. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

“Ανάμεσα στους Εβραίους μαχητές που αναφέρει ο Συνταγματάρχης Δημητρίου (Καπετάν Νικηφόρος), ήταν και δύο αδέλφια από τη Ξάνθη, ο Λουί Κοέν, επονομαζόμενος “Κρόνος”, και ο νεώτερος αδερφός του, ο δεκαεξάχρονος Ισαάκ. Και οι δύο ήταν πολύ δραστήριοι και γενναίοι μαχητές. Ο Κρόνος είχε επίσης αναλάβει καθήκοντα επισιτισμού, όπου έκανε θαύματα, σύμφωνα με τα λεγόμενα του διοικητή του. Χάρη στη γλωσσομάθειά του, ήταν πολύτιμος για την ανάκριση των Ιταλών και Γερμανών αιχμαλώτων, καθώς και στις επαφές με τους Βρετανούς αξιωματικούς-συνδέσμους από τις Συμμαχικές αποστολές που προσκολλούνταν στους αντάρτες. Ο Λουί τιμήθηκε με εύφημο μνεία από τον διοικητή του και τον αξιωματικό Δημήτριο Αρβανίτη, ενώ έχαιρε και της εκτίμησης των συμπολεμιστών του και των κατοίκων των περιοχών Παρνασσού-Γκιώνας-Οίτης για τις πράξεις του κατά τη μάχη των Καρουτών στις 5 Αυγούστου 1944, κατά την οποία πληγώθηκε. Ο αδερφός του Λουί, Ισαάκ, τον οποίο οι συμπολεμιστές του θυμούνται ως “Κρονάκι”, τιμήθηκε κι αυτός για τη γενναιότητά του.”

Ο Μανώλης Αρούχ ένστολος αντάρτης. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

“‘Αλλοι Εβραίοι αντάρτες υπό τις εντολές του Δημητρίου (Καπετάν Νικηφόρου) ήταν ο Μωϋσής Γιουσουρούμ, που υπηρέτησε από το 1943, ο Γιομτώβ Μωσέ (Μαλαγιάς) και ο Σαλβατώρ Μπακόλας, που ήρθε στη μονάδα του από την Εύβοια.”

“Ο γιατρός Μανώλης (Εμμανουήλ) Αρούχ ήταν ο αρχίατρος του Τάγματος 5/34. Το τάγμα αυτό απέκτησε σύντομα τη φήμη της καλύτερης ιατρικής μονάδας στη Στερεά Ελλάδα, όχι μόνο ανάμεσα στους αντάρτες αλλά και ανάμεσα στους κατοίκους των βουνών που επισκέπτονταν το νοσοκομείο. Ο γιατρός Αρούχ πολέμησε γενναία με τη μονάδα του στα πεδία των μαχών. Από τον Ιανουάριο του 1944 και μετά υπηρέτησε ως γιατρός στο Τάγμα 34/2. Τον Αύγουστο 1944 μεταφέρθηκε στο αρχηγείο της 2ης Μεραρχίας όπου και υπηρέτησε μέχρι τη στιγμή που αποστρατεύτηκε.”

Ο Γιατρός Μανώλης Αρούχ (όρθιος, δεύτερος από αριστερά), με συντρόφους του στο βουνό. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

“Ο Ιωσήφ Μάτσας ήταν ένας από τους εκατοντάδες νέους Θεσσαλονικείς Εβραίους που στρατολόγησε ο Μάρκος Βαφειάδης και τους οδήγησε στα βουνά. Ορισμένοι από αυτούς επέστρεψαν στη συνέχεια για να συνοδεύσουν τους γονείς τους στο δρόμο που νόμιζαν πως οδηγούσε στην εξορία στην Πολωνία. ‘Εχοντας αποκτήσει σημαντική εμπειρία στις μάχες στην Αλβανία, ο Μάτσας τάχθηκε επικεφαλής μιας ομάδας σαράντα μαχητών, δέκα από τους οποίους ήταν Εβραίοι. Η αλληλεγγύη που έδειξε το ΚΚΕ για την εβραϊκή εργατική και φοιτητική τάξη, ξεκίνησε από τα πρώτα χρόνια του μεσοπολέμου και συνεχίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής. Από όλους, όμως, τους Εβραίους που πήγαν στα βουνά, αυτοί που πρόσκεινταν στον κομμουνισμό ήταν μειοψηφία. Αρκετοί από αυτούς ήταν σοσιαλιστές που παραδέχονταν το ευρύτερο και επίσημο πρόγραμμα του ΕΑΜ για τη μεταρρύθμιση της ελληνικής κοινωνίας. Ακόμη περισσότεροι από αυτούς ήταν εκείνοι που δεν ανήκαν κάπου πολιτικά. Αυτοί μπήκαν στην Αντίσταση λόγω έλλειψης άλλης διεξόδου, για να ξεφύγουν από τους διωγμούς και τον εκτοπισμό. Οι τελευταίοι, όπως και πολλοί από τους συμπατριώτες τους, αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία των Εβραίων που βρίσκονταν στα βουνά. Κάποιοι από αυτούς είχαν λάβει ενεργό μέρος στην Αντίσταση και κάποιοι άλλοι απλώς κρύβονταν. Υπηρέτησαν ως κατώτεροι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί στις τάξεις του ΕΛΑΣ, ενώ τις ανώτερες βαθμίδες τις επάνδρωνε ο Στρατηγός Σαράφης με βενιζελικούς (δημοκρατικούς) αξιωματικούς που είχαν αποστρατευθεί κατά τη διάρκεια του μοναρχικού πολιτεύματος του Μεταξά. Η εκπαιδευσή τους καθώς και οι γλωσσικές και οργανωτικές τους ικανότητες, έδωσαν στους Εβραίους τη δυνατότητα να συνδράμουν σημαντικά στην υποδομή του αντιστασιακού στρατού του ΕΛΑΣ, όπως είχαν κάνει και νωρίτερα κατά την αλβανική εκστρατεία.”

Ο Μωϋσής Ματαθίας με συντρόφους του αντάρτες του ΕΛΑΣ. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

Άλλες Εβραιοπούλες αναδείχτηκαν σε σημαντικές θέσεις στον ΕΛΑΣ λόγω της δυναμικής τους προσωπικότητας. Η Κάρμεν Κάκις από τη Δράμα, για παράδειγμα, με τα κόκκινα μαλλιά και τη γλυκιά φωνή της στο τραγούδι, ήταν καπετάνισσα, εντεταλμένη να στρατολογεί γυναίκες στην Αντίσταση. Πολλές φορές, την έστειλαν στη Σκόπελο για ανάπαυση όπου έμενε με τη Λιλή Μιτράνη. Η Μιτράνη ήταν δασκάλα από τη Θεσσαλονίκη που είχε ζητήσει από την κυβέρνηση μετάθεση σε μια ασφαλή περιοχή όπου θα μπορούσε να διδάσκει φανερά ως Εβραία. Αυτό κατόρθωσε να κάνει στη Σκόπελο όπου παρέμεινε καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου. Παράλληλα, ανήκε στην Αντίσταση και προσέφερε κατά καιρούς τη φιλοξενία της σε όσους συναγωνιστές την είχαν ανάγκη.”

Ο αντάρτης του ΕΛΑΣ Ηλίας Κονές (σημειώνεται σε κύκλο), από το Βόλο, με συναγωνιστές του μέλη του 54ου-34ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, στη μονή Φλαμπουρίου (Βένετο Μαγνησίας), έδρα του Συντάγματος. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

Steven Bowman “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”. Το βιβλίο του Steven Bowman διατίθεται στο Εβραϊκό Μουσείο της Αθήνας.

Οι εθελόντριες αδελφές του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού ‘Ελλη Σακκή-Δεκάστρο και ‘Αννα Κοέν-‘Αντζελ (δεξιά), στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο του Βόλου, το 1941. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

Ο Ιωσήφ Μάτσας, στη Μακρακώμη Φθιώτιδας, το Δεκέμβριο του 1947. Ο Ιω. Μάτσας, ως αντάρτης του ΕΛΑΣ πολέμησε σε πολλές μάχες και οργάνωσε το “Θέατρο των Βουνών” για την ψυχαγωγία των συντρόφων του. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”

Ο Μωϋσής και ο Ιακώβ Γιουσουρούμ, στο σιδηροδρομικό σταθμό Κορίνθου, το 1944, μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

Ο Λουί Κοέν στον Παρνασσό, 17 Φεβρουαρίου 1944. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

Η οικογένεια Κάκις, από τη Δράμα, μετά το θάνατο του πατέρα. ‘Ολα τα παιδιά συμμετείχαν στην Αντίσταση. Ο Ζακ (αριστερά) εντάχθηκε στο ΕΑΜ, τα δυό μικρότερα αδέλφια Φρέντερικ και Αλμπέρ στην ΕΠΟΝ και η Κάρμεν (δεξιά) στον ΕΛΑΣ. Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”.

 

Advertisements

1 Comment on Steven Bowman, “Η Αντίσταση των Εβραίων στην κατοχική Ελλάδα”. (αποσπάσματα κ’ φωτογραφίες)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: