our news

Αφιέρωμα: “Γιωσέφ Ελιγιά, μια σύντομη ιστορική παρουσίαση”

Της ζωής και του έργου του.

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 3,797 other followers

Ο Γιοσέφ Ελιγιά ή Ιωσήφ Καπούλια (όπως ήταν το πραγματικό του όνομα) (1901-1931) υπήρξε κορυφαίος Ελληνοεβραίος ποιητής, μελετητής και μεταφραστής, αλλά και αγωνιστής του εργατικού σιωνισμού, καθώς και του πρώιμου κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα.

Ο Ελιγιά γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1901 και σπούδασε στο γαλλόφωνο γυμνάσιο της Alliance Israelite. Το 1922 πήγε στην Αθήνα και εργάστηκε σε ιδιωτικά σχολεία ως καθηγητής της γαλλικής γλώσσας. Το 1930 διορίστηκε καθηγητής της γαλλικής στο γυμνάσιο του Κιλκίς, από όπου μεταφέρθηκε εσπευσμένα στην Αθήνα και πέθανε στο νοσοκομείο «Ευαγγελισμός» από τύφο το 1931. Ο τάφος του βρίσκεται στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.

Συνεργάστηκε με το περιοδικό Νουμάς, με τη Νέα Εστία κ.α. Μέχρι το θάνατό του υπήρξε τακτικός συνεργάτης της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού για την οποία έγραψε διάφορα άρθρα για την εβραϊκή θρησκεία και φιλολογία. Έγραψε επίσης ποιήματα και κριτικές και μετέφρασε εβραϊκά κείμενα κυρίως από τη Βίβλο, όπως το Άσμα Ασμάτων, τη Ρούθ, τους Ψαλμούς κ.α., παράλληλα όμως έκανε γνωστή στην Ελλάδα και την νεότερη εβραϊκή ποίηση και πεζογραφία. Μετά το θάνατό του εκδόθηκαν τα Ποιήματα (Συγκεντρωμένα με εισαγωγή, ανάλυση, βιογραφικό σημείωμα από τον Γ. Κ. Ζωγραφάκη Θεσσαλονίκη, 1938) με ευθύνη του συλλόγου Μπενέ Μπερίθ της Θεσσαλονίκης. Το 1944 κυκλοφόρησε στην Αμερική ένας τόμος με ποιήματά του μεταφρασμένα από τη R. Dalven.

Τα ποιήματά του τα χαρακτηρίζει ένας τόνος βιβλικός συχνά ανάμικτος με ερωτισμό και ιδεαλισμό και με κάποια ειδυλλιακή φυσιολατρεία. Παρέμεινε πιστός του μετρικού και του ομοιοκατάληκτου στίχου και δεν ακολούθησε τις νέες μορφές τεχνικής που υιοθέτησαν οι σύγχρονοί του. Από το 1997 έχει καθιερωθεί η διδασκαλία της ποίησης του Γιοσέφ Ελιγιά στα τμήματα της Φιλοσοφικής Σχολής Ιωαννίνων.

Το 1953 εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων του αγαπημένου μας Δημήτρη Χατζή [1]Το τέλος της μικρής μας πόλης”[2], ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό έργο για εκείνη την εποχή, λόγω της δυνατής λογοτεχνικής αφήγησης του συγγραφέα πάνω σε κοινωνικο-ταξικά προβλήματα. Ο Χατζής ήταν γόνος παλιάς Γιαννιώτικης οικογένειας, τρίτης γενιάς λόγιος και δημοσιογράφος, που ανέλαβε το 1931 την εφημερίδα του πατέρα του “Ήπειρος”. Την ίδια εποχή και ο Χατζής βρέθηκε στους κύκλους του μαρξιστικού και κομμουνιστικού κινήματος στη πόλη. Στο έργο του το “Τέλος της μικρής μας πόλης”, ο Χατζής κάνει μια τομή στην αμέσως προπολεμική και μεταπολεμική κοινωνία των Ιωαννίνων. Παρουσίασε μέσα από το διήγημα του “Σαμπεθάι Καμπιλής” τα προπολεμικά τεκταινόμενα της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων, μέσω δύο, ιστορικών πλέον προσώπων: Του Σαμπεθάι Καμπιλή, πανίσχυρου οικονομικού παράγοντα των Ιωαννίνων και θρησκευτικού ιερουργού της Συναγωγής και του Γιωσέφ Ελιγιά, ενός επαναστάτη πρωτοπόρου ποιητή. Ο Χατζής μέσα από το αφήγημα αυτό (και για πρώτη φορά μέχρι τότε), παρουσίασε τον Ελιγιά ως μια ξεχωριστή προσωπικότητα της πόλης των Ιωαννίνων.

Το 1939, ο Μιχάλης Περάνθης επιμελείται για τις εκδόσεις Γκοβοστή, την μετάφραση του Γιωσέφ Ελιγιά “Άσμα Ασμάτων” ενώ το 1976 παρουσιάζει τις Δώδεκα Διαλέξεις του, όπου εκεί ο Περάνθης αφιερώνει μια ξεχωριστή ομιλία για τον Ελιγιά. Μέσω της συγκεκριμένης διάλεξης ο Περάνθης δίνει αρκετά βιογραφικά στοιχεία, επισημαίνοντας παράλληλα την ύπαρξη αυτοβιογραφικού σημειώματος, μέρος του οποίου ενσωματώνει στο κείμενο του.

Με τον τρόπο αυτό, μέσω δηλαδή του Δημήτρη Χατζή και του Μιχάλη Περάνθη μπορούμε να προσεγγίσουμε το έργο του ποιητή.

Το 1938, εφτά χρόνια μετά τον θάνατο του Ελιγιά, αρχίζει η αμφισβήτηση της επίσημης “Ανθολογίας” του, με επιμέλεια του . Ζωγραφάκη, όπου και στις τρεις πρώτες εκδόσεις του τόμου (1938,1967, 1981) δεν μας δίδονται παρά ελλειπή βιογραφικά στοιχεία, εσφαλμένες χρονολογίες – σταθμοί της ζωής του ποιητή, καθώς και ένα μέρος των ποιημάτων και των μεταφράσεων του από τη γαλλική λογοτεχνία και την εβραϊκή παράδοση. Τα ποιήματα τα οποία εντάσσονται στην έκδοση Ζωγραφάκη είναι κυρίως λυρικά, μειώνοντας με τον τρόπο αυτό τον “αγωνιστή” ποιητή και στερώντας τον μελετητή του από μια σφαιρικότερη αντίληψη της προσωπικότητας και του έργου του.

Ο Ελιγιά, κατά την διάρκεια των επαναστατικών γεγονότων της Οκτωβριανής Επανάστασης (1917-18), υπήρξε μεγάλος υποστηρικτής του εργατικού σιωνισμού που ανθούσε εκείνη την περίοδο σε μεγάλα κομμάτια της εβραϊκής εργατικής τάξης. Πίστευε ότι το εβραϊκό προλεταριάτο θα σωθεί μονάχα μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Εκείνη την περίοδο θα γράψε και τα ποιήματα, Για Σε Σιών Πατρίδα μου / το αίμα μου θα χύσω και Οι τρεις Ραβίνοι. Το 1921 θα χάσει τον πατέρα του, ο οποίος ήταν μικροπωλητής στο Μπεράτι της Αλβανίας, και απομένει μόνο με την μητέρα του και με έναν πενιχρό μισθό της Aliance Israelite [3]. Είναι η εποχή που θα αρχίσει να απομακρύνεται από το κίνημα του σιωνισμού και η ποίηση του πλέον παίρνει έναν άλλο χαρακτήρα: Στρέφεται προς την λυρική ποίηση κατά τα πρότυπα των καταραμένων Γάλλων ποιητών.

Παράλληλα με την ποίηση ο Ελιγιά δεν θα εγκαταλείψει τις μελέτες του πάνω στον παραδοσιακό και σύγχρονο εβραϊσμό. Ο Ελιγιά εκείνη την περίοδο θα προσεγγίσει και θα εμβαθύνει στην μαρξιστική θεωρία, κάτι που θα τον επηρεάσει ανοιχτά στις απόψεις του περί τέχνης, της θρησκείας κοκ. Θα ασπαστεί ολοκληρωτικά την κομμουνιστική υπόθεση μέσα στην δεκαετία του 20, κάτι που θα φανεί και στην ποίηση του. Ο Ελιγιά έγινε κομμουνιστής σε μια περίοδο έντονων ταξικών συγκρούσεων στο εσωτερικό του ελληνικού καπιταλιστικού κράτους. Κατά τη διάρκεια του 1920 στα Γιάννενα δραστηριοποιείται το Πανηπειρωτικό Εργατικό Κέντρο, το οποίο αποτελείται από 8 σωματεία με έντονη την παρουσία των κομμουνιστών. Την ίδια εποχή κυκλοφορούν στα Γιάννενα δύο ημερήσιες εφημερίδες και δύο δισεβδομαδιαίες. Το 1922 κυκλοφορεί η αριστερή εφημερίδα των τσαγκάρηδων “Ο Άνθρωπος” και το 1924 η εφημερίδα Νέος Αγών, αριστερής προέλευσης (πολιτικό όργανο της “Πανηπειρωτικής Ένωσης Παλαιών Πολεμιστών”)  όπου ο Ελιγιά θα ξεκινήσει συνεργασία, δίνοντας ένα ποίημα του για το πρωτοσέλιδο του κάθε φύλλου. Είναι η εποχή όπου ο Ελιγιά θα γράψει δύο από τα πιο γνωστά ποιήματα του: Εργάτης και Μπότα.

Στις 20 και 21 Δεκεμβρίου 1924, αρκετά στελέχη της “Ένωσης Παλαιών Πολεμιστών” συλλαμβάνονται και φυλακίζονται. Ανάμεσα τους ο μετέπειτα κομμουνιστής Δήμαρχος της πόλης Πέτρος Αποστολίδης, ο οποίος αναφέρει στα απομνημονεύματα του: Μπαίνοντας στο δωμάτιο – κρατητήριο βρίσκω τον φίλο μου, πολιτικό μηχανικό Γιώργο Βράσκο, τον ζαχαροπλάστη Κούση, τον ιδιωτικό υπάλληλο Βασίλη Καρασκόγια και τον τυπογράφο Πέτρο Μπάμπο. Σε λίγο μας φέρνουν τον δάσκαλο και ποιητή Γιωσέφ Ελιγιά και αργότερα τον χρωματοπώλη Μπάρκη…. Στις στρατιωτικές φυλακές στον Ακραίο είχαν τον Ανδρέα Βενέτη και τους τέσσερις συντρόφους του που τους προόριζαν για Στρατοδικείο… Συνεδρίαζαν λέει παρανόμως…

Η ομάδα αυτή συλλαμβάνεται με αφορμή ένθετης προκήρυξης της μεγάλης ιστορικής απεργίας των καπνεργατών στη Καβάλα, στην εφημερίδα Νέος Αγών. Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί και το συμβάν της επίθεσης προς τον Ελιγιά από γνωστό επιτελικό αξιωματικό σε κεντρική οδό των Ιωαννίνων στις 16 Νοέμβρη 1924.Ο Ελιγιά θα γράψει μέσα στη φυλακή το ποίημα “Πίσω από τα Κάγκελα”, το οποίο καταφέρνει να το δώσει για δημοσίευση κρυφά μέσω ενός Εβραίου τυπογράφου.

Ύστερα από την σύλληψη του, ο Ελιγιά θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει τα Γιάννενα. Οι σύντροφοι του από την εφημερίδα “Νέος Αγών” θα αποφυλακιστούν στις 16 Γενάρη 1925. Τα στελέχη της εφημερίδας, Βασίλης Καρασκόγιας, Πέτρος Μπάμπος, Κυριάκος Κούσης θα πάρουν τον δρόμο για την εξορία στην Ανάφη.

Ο Ελιγιά θα καταφύγει για ένα σύντομο χρονικό διάστημα στο Αργυρόκαστρο της Αλβανίας. Θα επιστρέψει ξανά στα Γιάννενα όπου θα δηλώσει στην μητέρα του ότι πρέπει να φύγει για την Αθήνα. Εκεί θα έρθει σε επαφή με κύκλους επαναστατών και διανοουμένων. Τα χρόνια που πέρασε στην Αθήνα θα αποδειχτούν ιδιαίτερα δύσκολα, αφού έπρεπε να παλέψει με την επιβίωση παρά το παραγωγικό του έργο. Αναγκάζεται να ζητήσει να διοριστεί στο ελληνικό δημόσιο ως καθηγητής της γαλλικής γλώσσας. Τελικά τοποθετείτε από το δημόσιο στο Κιλκίς όπου αναγκάζεται να πάει. Εκεί ο Ελιγιά θα συνεχίσει να παράγει ποίηση. Ο κύκλος της ζωής του θα κλείσει και στο Κιλκίς, όπου και προσβάλλεται από τύφο. Αντιμετωπίζοντας την αδιαλλαξία του διευθυντή του σχολείου θα κατέβει στην Αθήνα στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός μετά το τέλος των εξετάσεων, όπου θα αφήσει και την τελευταία του πνοή.

Μετά τον θάνατο του διοργανώθηκε από τη Μπενέ Μπερίθ το 1931 ένα φιλολογικό μνημόσυνο στη Θεσσαλονίκη, καθώς εκδόθηκε και ένας τόμος το 1934.

Στα κείμενα του τόμου ο Ελιγιά αντιμετωπίζεται, ορθά μεν, ως ένας έξοχος λυρικός ποιητής και ως σημαντικός γνώστης της εβραϊκής παράδοσης και των ελληνοεβραϊκών γραμμάτων, δεν γίνεται όμως καμιά αναφορά στο ιστορικό και φιλοσοφικό του έργο. Στην έκδοση αυτή της Μπενέ-Μπερίθ συμπεριελήφθησαν, εκτός από τους λόγους που εκφωνήθηκαν κατά το μνημόσυνο, μερικές κρίσεις λογίων που είδαν το φως της δημοσιότητας μετά τον θάνατο του και οι οποίες βέβαια κινούνται στο ίδιο επιφανειακό πλαίσιο. Παραδείγματος χάρη, απουσιάζει εντελώς η σημαντικότατη περίοδος της παραγωγής και της δράσης του Ελιγιά στα Γιάννενα έως το 1925, η οποία άλλωστε καθόρισε και την ίδια του τη ζωή.

Μόνο στην εφημερίδα των Ιωαννίνων Ήπειρος παρουσιάζεται το 1931 μια σοβαρή κριτική, η οποία δημοσιεύεται σε τέσσερις συνέχειες από τις 2 έως τις 5 Σεπτεμβρίου.: Είναι αυτή του Πάνου Φάντη, εξέχοντος νομικού των Ιωαννίνων, συν διευθυντή του τοπικού λογοτεχνικού περιοδικού Ελλοπία. Η κριτική αυτή αποτελεί μέρος διάλεξης του για τον Ελιγιά, στην οποία επιχειρείται μια σε βάθος θεώρηση του όλου έργου. Ενδεικτικά ο ίδιος αναφέρει: Το 1924 ήταν χρόνος κρίσιμος για όλον τον κόσμο…. Σε μια τέτοια, λοιπόν, εποχή ένα πνεύμα σαν του Ελιγιά, ανοιγμένο σε όλους τους ορίζοντες της Ευρώπης,…., δεν μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο και να μην συμπαθήσει τον αγώνα τη εργατικής τάξης και να μην τραγουδήσει τον αγώνα του εργάτη.  

Ένας επίλογος

Ο Ελιγιά ήταν ένας εξαιρετικός στοχαστής, που όπως και άλλοι διανοούμενοι της εποχής του, επηρεάστηκε από τους κύκλους της αναδυόμενης αστικής φιλοσοφίας της κοινωνίας και αργότερα από το κίνημα του εργατικού σιωνισμού και τέλος από τον αγώνα του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος. Πολλές από τις πλευρές της πολιτικής του σκέψης, φαίνεται ότι έχουν σκόπιμα διαστρεβλωθεί ή αγνοηθεί από τους ιστορικούς. Αυτό πρέπει να μας βάλει σε μια διαδικασία μελλοντικά να μελετήσουμε προσεκτικά τις πηγές και να προχωρήσουμε σε μια πιο βαθιά ανάλυση του έργου του Ελιγιά, πέρα από την επίσημη ιστοριογραφία και τις διάφορες απόπειρες διαστρέβλωσης του έργου του. Το συγκεκριμένο αφιέρωμα, με αποσπάσματα από τις λιγοστές πηγές, σε καμιά περίπτωση δεν επιχειρεί να κάνει κάτι τέτοιο. Ωστόσο εκτιμούμε ότι είναι μια μικρή συμβολή στο ελληνικό διαδίκτυο, από τις ελάχιστες μέχρι σήμερα.

 

Σημειώσεις:

[*]Η εισαγωγή είναι από το ελληνικό βικιπαίδεια

[**] Τα περισσότερα αποσπάσματα που χρησιμοποιήσαμε για αυτό το μικρό αφιέρωμα-παρουσίαση για τον Ελιγιά, το έργο του και τη ζωή του, βρίσκονται στην έκδοση της κ. Ελένη Κουρματζή με τίτλο “Γιωσέφ Ελιγιά, αλλιανιστής και Πρωτοπόρος”, που κυκλοφόρησε στα Ιωάννινα το 2001 από την Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση του νομού. Αν και το μικρό αυτό βιβλιαράκι είναι και αυτό με την σειρά του ελλιπές σε στοιχεία, όπως άλλωστε και αυτή η μικρή παρουσίαση, την δημοσιεύουμε με γνώση ότι στο διαδίκτυο οι πηγές και παρουσιάσεις για τον Ελιγιά είναι ελάχιστες. Επιφυλασσόμαστε να δουλέψουμε ξανά το μικρό αυτό αφιέρωμα και να το εμπλουτίσουμε με νέες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του.

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Alliance_Isra%C3%A9lite_Universelle

[2] Δημήτρης Χατζής https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82_%CE%A7%CE%B1%CF%84%CE%B6%CE%AE%CF%82

[3] Το Τέλος της Μικρής μας πόλης (εκδόσεις Ροδακιό) https://www.politeianet.gr/books/9789607360496-chatzis-dimitris-rodakio-to-telos-tis-mikris-mas-polis-201645

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: