our news

note #34 Max Horkheimer “Το τέλος του Λόγου” (αποσπάσματα)

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,926 other followers

“Η έννοια του Λόγου ευθύς εξαρχής περιέκλειε τη έννοια της κριτικής. Η ίδια η λογοκρατία είχε εγκαθιδρύσει τα κριτήρια της σταθερότητος, της διαύγειας και της ευκρίνειας ως κριτήρια της λογοκρατικής γνώσης “.

” Όταν ακόμη και οι σημερινοί δικτάτορες επικαλούνται τον Λόγο, εννοούν ότι κατέχουν τα περισσότερα τανκς. Υπήρξαν αρκετά ορθολογιστές ώστε να τα κατασκευάσουν· άλλοι θα ήσαν αρκετά ορθολογιστές ώστε να υποχωρήσουν μπροστά τους. Μέσα στα όρια του Φασισμού, το να αψηφά κανείς τον Λόγο είναι έγκλημα καθοσιώσεως “.

” Η συνήθεια είναι μια κοινωνική κατηγορία, και ο Λόγος την εκμεταλλεύεται σε όλες τις φάσεις της ανταγωνιστικής κοινωνίας· μέσω του Λόγου το άτομο επιβεβαιώνει ή προσαρμόζει τον εαυτό του και προχωρεί μέσα στην κοινωνία. Προτρέπει το άτομο να υποταχθεί στην κοινωνία οποτεδήποτε αυτό δεν είναι αρκετά ισχυρό ώστε να διαμορφώσει την κοινωνία σύμφωνα με τα δικά του συμφέροντα “.

” Ο Λόγος, μέσα στον ουμανισμό, σκόπευσε στην αποκατάσταση της κατάλληλης ισορροπίας ανάμεσα σε αυτό που είναι καλό για το άτομο και σε αυτό που είναι καλό για την ολότητα “.

” Η διακυβέρνηση είναι μια αληθινή θρησκεία: έχει τα δόγματά της, τα μυστήριά της, τους λειτουργούς της… η πρωταρχική ανάγκη του ανθρώπου είναι ο αναπτυσσόμενος Λόγος του… να χαθεί μέσα στον εθνικό λόγο έτσι ώστε να είναι σε θέση να μεταβάλει την ατομική του ύπαρξη σε μιαν άλλη, κοινή ύπαρξη, όπως ακριβώς ένας ποταμός που εκβάλλει μέσα στον ωκεανό υπάρχει πάντα μέσα στη μάζα των υδάτων αν και χωρίς ονομασία και χωρίς διακεκριμένη πραγματικότητα. Τι είναι ο πατριωτισμός; Είναι ο εθνικός λόγος για τον οποίο μιλώ· είναι η απάρνηση του ατόμου. Αυτό το στίγμα του Λόγου επικράτησε και μέσα στις τελετουργίες της Γαλλικής Επανάστασης. Ο Μathiez, ο απολογητής του Ροβιεσπέρου, λέγει ότι η θρησκεία του Λόγου είχε μέσα της τόση μισαλλοδοξία όση και η παλιά θρησκεία. Δεν αποδέχεται καμία αντίφαση, απαιτεί τον όρκο, επιβάλλεται με φυλάκιση, εξορία ή ικρίωμα, και παρόμοια με την κανονική θρησκεία συγκεκριμενοποιείται με ιερά σημεία, με καθορισμένα και αποκλειστικά σύμβολα τα οποία περιβάλλονται από μιαν ύποπτη ευσέβεια “.

” Το άτομο πρέπει να ασκήσει βία στον εαυτό του και να μάθει πως η ζωή του συνόλου αποτελεί την αναγκαία προϋπόθεση της δικής του ζωής. Ο Λόγος πρέπει να κυριαρχεί πάνω στα εξεγερμένα συναισθήματα και στα ένστικτα, η καταπίεση των οποίων υποτίθεται ότι καθιστά δυνατή την ανθρώπινη συνεργασία. Οι απαγορεύσεις που πρωταρχικά επιβάλλονται εκ των έξω οφείλουν να γίνουν μέρος και τμήμα της ίδιας της συνείδησης του ατόμου- η αρχή αυτή επικρατούσε ήδη στον αρχαίο κόσμο. Αυτό το οποίο ονομάζεται πρόοδος έγκειται στην κοινωνική επέκταση της αρχής αυτής “.

” Οι δυσκολίες της λογοκρατικής φιλοσοφίας προέρχονται από το γεγονός ότι η καθολικότητα του Λόγου δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά η συμφωνία μεταξύ των συμφερόντων όλων των ατόμων εξ ίσου, ενώ στην πραγματικότητα η κοινωνία είναι διαχωρισμένη σε ομάδες με συγκρουόμενα συμφέροντα. Εξαιτίας αυτής της αντίφασης, η προσφυγή στην καθολικότητα του Λόγου προϋποθέτει τα χαρακτηριστικά του κίβδηλου και του απατηλού. Ο ισχυρισμός του Λόγου πως είναι απόλυτος προϋποθέτει ότι υφίσταται μεταξύ των ανθρώπων μια αληθινή κοινότητα.”

” Τα αντικείμενα θα μπορούσαν να θεωρηθούν στην φιλοσοφία σαν μια αδιαφοροποίητη μάζα διότι η οικονομική πραγματικότητα τα έχει ισοπεδώσει, καθιστώντας όλα τα πράγματα ισοδύναμα προς το χρήμα το οποίο αποτελεί τον κοινό παρανομαστή. Μπροστά σε μια τέτοια ισοπέδωση, η πραγματική ουσία του αντικειμένου δεν λαμβάνεται πλέον υπ’ όψιν. Κατά αυτόν τον τρόπο, η γνώση γίνεται το μέσον εκείνο που καταγράφει τα αντικείμενα και προχωρεί στην ερμηνεία των ποσοτικών εκφράσεών τους. Όσο λιγότερο τα ανθρώπινα όντα σκέπτονται την πραγματικότητα με ποιοτικούς όρους, τόσο περισσότερο η πραγματικότητα γίνεται επιδεκτική χειρισμών. Τα αντικείμενά της ούτε γίνονται κατανοητά ούτε επισύρουν τον σεβασμό.”

” Η ελευθερία επιλογής υπήρξε πάντοτε το προνόμιο των μικρών ομάδων οι οποίες απελάμβαναν την ευημερία. Για αυτές ήταν δυνατόν να επιλέγουν μεταξύ των καλουμένων πολιτιστικών αγαθών, πάντα υπό την προϋπόθεση ότι τα αγαθά αυτά βρίσκονταν σε αρμονική σχέση με τα εξουσιαστικά τους συμφέροντα. Αυτός υπήρξε ο μοναδικός πλουραλισμός αξιών που υλοποιήθηκε.”

” Η διαιώνιση των προνομίων ήταν το μοναδικό λογικό κριτήριο το οποίο προσδιόριζε το κατά πόσον θα αντιμάχετο κανείς ή θα συνέπραττε με άλλα συμφέροντα και ομάδες, θα παρέμενε μέσα στα πλαίσια της συνταγματικής κυβέρνησης ή θα πραγματοποιούσε το βήμα προς τον δεσποτισμό. ”

” Η ισχύς κατασκευάζεται έτσι ώστε να εμφανίζεται ως αιωνία. Το κύρος του καθενός αυξάνεται όταν λειτουργοί της μεσαίας τάξης όπως ο Ναπολέων Βοναπάρτης βρίσκουν την θέση τους στο πάνθεον της ιστορίας πλάι πλάι με άλλους μεγάλους αφέντες και δήμιους, ανεξάρτητα από το εάν ήσαν φίλοι ή εχθροί. Στο σπίτι, εκείνοι που τα βολεύουν μιμούνται αυτό που ονομάζεται στυλ· στα γραφεία, τους συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους κανόνες της επιχειρηματικής ηθικής, αφού η τάξη τους δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς κάποια δικιά της πειθαρχία. ”

” Η ιδιοκτησία υπήρξε ο θεσμός εκείνος ο οποίος δημιούργησε στο άτομο την ιδέα ότι κάτι από την ύπαρξη του θα πρέπει να παραμείνει μετά το θάνατο. Από την αρχή της οργανωμένης κοινωνίας, η ιδιοκτησία διαρκούσε ενώ οι γενεές παρέρχονταν. Το μοναδικό άτομο επεβίωνε κληροδοτώντας την. Μέσω της κληρονομιάς, το άτομο διαιώνιζε τον εαυτό του ακόμη και μετά το θάνατό του, αλλά δεν αντέφασκε προς την αρχή της αυτοσυντήρησης εάν θυσίαζε τη ζωή του υπέρ του κράτος οι νόμοι του οποίου εγγυώντο αυτήν την κληρονομιά. Έτσι, η θυσία πήρε τη θέση της ως ένας λογικός θεσμός . ”

” Εάν ένας Έλληνας σκλάβος ή κάποια γυναίκα μιλούσε και δρούσε όπως ο Σωκράτης θα είχε θεωρηθεί τρελός, όχι σοφός. Ο Σωκράτης, με το θάνατό του, εξύψωσε την υπακοή στους νόμους του Κράτος πάνω από κάθε τι άλλο. ”

” Ο Προτεσταντισμός προώθησε την εξάπλωση αυτή της ψυχρής λογικότητας η οποία είναι τόσο χαρακτηριστική του σύγχρονου ατόμου. Υπήρξε εικονοκλαστικός και παραμέρισε την πλαστή λατρεία των πραγμάτων, αλλά συμμαχώντας με το ανερχόμενο οικονομικό σύστημα έκανε τους ανθρώπους να εξαρτώνται από τον κόσμο των πραγμάτων σε μεγαλύτερο ακόμη βαθμό απ’ ό,τι προηγουμένως. Εκεί όπου πριν οι άνθρωποι εργάζονταν προς χάριν της σωτηρίας, τώρα παρεκινούντο στην εργασία για την εργασία, στο κέρδος για το κέρδος, στην ισχύ για την ισχύ. Ολόκληρος ο κόσμος μετασχηματίσθηκε σε ένα απλό «υλικό». ”

” Η γκανγκστερική θεωρία του Εθνικοσοσιαλισμού θα πρέπει να ληφθεί πολύ σοβαρότερα υπ’ όψη από όσο μια ομαλή κατάσταση πραγμάτων θα μπορούσε να επανέλθει ευθύς μόλις θεραπευθεί η γάγγραινα. Στην Γερμανία δεν σφετερίστηκαν την κυβέρνηση γκάνγκστερ οι οποίοι εξεβίασαν την είσοδό τους σε αυτήν, όντας από έξω· αντίθετα, η κοινωνική κυριαρχία οδήγησε σε γκανγκστερική διακυβέρνηση προς χάριν των δικών της οικονομικών αρχών. ”

” Ο όρος νους, στον βαθμό που προσδιορίζει μια διανοητική ποιότητα ή μια αντικειμενική αρχή, εμφανίζεται σαν μια λέξη χωρίς νόημα εκτός εάν αναφέρεται στον συντονισμό σκοπών και μέσων. ”

“Το άτομο δεν έχει πλέον κάποιο μέλλον που να φροντίσει για αυτό, πρέπει μονάχα να είναι προετοιμασμένο να προσαρμοσθεί, να ακολουθήσει εντολές, να τραβήξει μοχλούς, να κάνει διαφορετικά πάντα πράγματα που πάντα είναι τα ίδια.”

” Στο μονοπωλιακό σύστημα κανείς δεν διαθέτει τον χρόνο και την ευχέρεια για σκέψη. Ο καθένας οφείλει να ανταποκρίνεται γρήγορα, να ενεργεί πρόθυμα. Κάτω από τον ολοκληρωτικό σχεδιασμό, οι άνθρωποι κυριαρχούνται από τα μέσα παραγωγής πολύ περισσότερο από όσο κάτω από το σύστημα της αγοράς. Η έλλειψη αναποτελεσματικότητας αποτελεί κεφαλαιώδες αδίκημα. Η σύντομη περίοδος του ελεύθερου χρόνου η οποία απομένει ακόμα στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων τώρα προστατεύεται έτσι ώστε να μην σπαταλιέται. Ο κίνδυνος ότι ο χρόνος αυτός θα εκφυλισθεί σε οκνηρία, μια κατάσταση που πάντοτε η βιομηχανία την καταφρονούσε αφάνταστα, απομακρύνεται. Από την εποχή του Καρτέσιου, η φιλοσοφία συνιστούσε μια μεγάλη προσπάθεια να τοποθετηθεί ως επιστήμη στην υπηρεσία του επικρατούντος τρόπου παραγωγής, προσπάθεια προς την οποία αντετάχθησαν πολύ λίγοι μόνο στοχαστές. ”

” Η προοπτική για τη φιλοσοφία είναι σκοτεινή. Χωρίς τη «σχόλη» η φιλοσοφική σκέψη είναι αδύνατη, δεν μπορεί να συλληφθεί ή να κατανοηθεί. Μέσα σε μια τέτοια κατάσταση, η διαλογική διαδικασία της παραδοσιακής φιλοσοφίας εμφανίζεται σαν ανήμπορη και μάταιη κουβέντα. ”

” Η αμφισβητούμενη εξουσία του διδασκάλου υποβαθμίζεται προς χάριν μιας απόλυτης και ανώνυμης, αλλά πανταχού παρούσας εξουσίας της οποίας οι απαιτήσεις προσελκύουν τώρα την προτίμηση. Πρόκειται για την εξουσία των παντοδύναμων προτύπων της μαζικής κοινωνίας. Οι ποιότητες τις οποίες το παιδί χρειάζεται σε αυτήν την κοινωνία επιβάλλονται επάνω του από την συλλογικότητα της σχολικής τάξης που δεν είναι παρά ένα τμήμα της αυστηρά οργανωμένης κοινωνίας καθ’ εαυτής. ”

” Ο έρως είναι ο αδιάλλακτος εχθρός της επικρατούσης λογοκρατίας, διότι οι εραστές δεν συντηρούν και δεν προστατεύουν ούτε τους εαυτούς τους ούτε την συλλογικότητα. Απαρνούνται τους εαυτούς τους· και είναι για αυτόν τον λόγο που η οργή επισωρεύεται πάνω τους. Ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα πέθαναν συγκρουόμενοι με την κοινωνία σε όσα αυτή η κοινωνία διακήρυσσε. Παραδίδοντας άλογα τον εαυτό τους ο ένας στον άλλον, υποστήριξαν την ελευθερία του ατόμου εναντίον της κυριαρχίας του κόσμου των πραγμάτων. Αυτοί οι οποίοι «μολύνουν την φυλή» στην Εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία παραμένουν πιστοί στη ζωή και στο θάνατο εκείνων των εραστών. ”

επιλογή ιστολόγιο Ελευθεριακός

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: