our news

Αφιέρωμα στον Moishe Postone

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,779 other followers

Ο Moishe Postone (κέντρο) μετά τον θάνατο του Μαρκούζε το 1979

Το 2011, κάλεσα τον Postone στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών της Νέας Υόρκης, για να πραγματοποιήσει μια εισαγωγική ομιλία σε ένα συνέδριο φιλοσοφίας απόφοιτων με τίτλο, “Το Πνεύμα του Κεφαλαίου: Hegel και Marx”. Ο Postone έδωσε μια σαρωτική διάλεξη σχετικά με το ρόλο της έννοιας του Πνεύματος του Hegel στα έργα του Marx και του Lukács. Η κριτική του για την εργασία ήταν αποπροσανατολιστική για πολλούς, όπως και η άποψή του για το κεφάλαιο σαν ένα «αυτοματοποιημένο υποκείμενο», συγκρίσιμο της άποψης του Hegel για την αυτο-διαμεσολαβούμενη δυναμική του Geist (δυναμική του Πνεύματος). Μετά το συνέδριο, ο Postone ανέφερε ότι εργαζόταν πάνω σε τρία βιβλία: ένα πάνω στο Κεφάλαιο, ένα πάνω στο Ολοκαύτωμα και ένα για την Κριτική Θεωρία. Ελπίζω μια μέρα να πραγματοποιηθεί η έκδοσή τους. Με αφορμή την επέτειο του θανάτου του, παρουσιάζω την ακόλουθη σύντομη περίληψη μερικών από τις βασικές του ιδέες για τον Marx, το κεφάλαιο και την αξία.

  • ΤουJacob Blumenfeld. Την μετάφραση για το shades από τα αγγλικά έκανε ο Φίλιππος. Σύνδεσμος με το αγγλικό πρωτότυπο εδώ: https://marx200.org/en/blog/moishe-postone 

Γνώρισα τον Moishe Postone στις αρχές της δεκαετίας του 2000 μέσα από τις εργασίες του σχετικά με τον αντισημιτισμό, αλλά μόλις το 2008-9, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν μια οικονομική κρίση, η σκέψη του για τον Marx, τον καπιταλισμό και την αξία άρχισε πραγματικά να μου προκαλεί το ενδιαφέρον. Θυμάμαι στη Νέα Υόρκη να διανέμω έντυπα από το δοκίμιό του, “Critique and Historical Transformation”, σε μαθητές, ακτιβιστές και φίλους, με την ελπίδα να αρχίσουμε μια πιο κριτική συζήτηση πάνω στην οικονομική κρίση. Στόχος ήταν να προχωρήσουμε πέρα από τις επιφανειακές αναλύσεις του «crony capitalism» και να δούμε την ολότητα του κεφαλαίου ως μια αυτο-διαμεσολάβούμενη, δυναμική της αξίας που είναι επιρρεπής σε κρίσεις και δεν μπορεί απλά να αντιταχθεί στην εργασία. Η κριτική θεωρία του Postone υπήρξε πρόκληση σε όσους από εμάς πολιτικοποιηθήκαμε κατά την διάρκεια των κινητοποιήσεων στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές του 2000 ενάντια στην παγκοσμιοποίηση και τον πόλεμο.

Για να προσεγγίσουμε σοβαρά την κριτική του Postone στο κεφάλαιο, απαιτούνταν μια νέα κατεύθυνση στην πολιτική και την ταξική πάλη που θα ξεπερνούσε τα όρια των καταναλωτικών ταυτοτήτων, των εθνικιστικών ατζέντων, των Keynesian-ών ονείρων και των απλοϊκών αντιθέσεων μεταξύ μεγάλων-εθνικών και μικρών επιχειρήσεων, του χρηματοοικονομικού και του βιομηχανικού κεφαλαίου. Για μερικούς από εμάς, ο Postone δεν έφτασε και πολύ μακριά με τις θεωρητικές του γνώσεις. Εξέφραζε πως κανένα από τα «νέα κοινωνικά κινήματα» δεν θα μας σώσει, αλλά μόνο μια ριζική τομή στην αναπαραγωγή της αξιακής σχέσης. Μια τέτοια ρήξη δεν θα προέλθει από την πολιτική του κόμματος ή τις ατζέντες των κινημάτων, αλλά από τους αγώνες καθ’αυτούς, καθώς πιέζουν τα όρια και τα ταξικά στεγανά τους. Ο Postone είχε αμφιβολίες πως τέτοιου είδους ταξικοί αγώνες δε, θα μπορούσαν ποτέ να ξεφύγουν από το πεπρωμένο τους ως τον έναν πόλος της αξιακής σχέσης. Το αν έχει δίκιο ή οχι δεν μπορεί να αποφασιστεί εκ των προτέρων, αλλά μόνο με την εξέλιξη της ιστορίας.

Το 2011, κάλεσα τον Postone στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών της Νέας Υόρκης, για να πραγματοποιήσει μια εισαγωγική ομιλία σε ένα συνέδριο φιλοσοφίας απόφοιτων με τίτλο, “Το Πνεύμα του Κεφαλαίου: Hegel και Marx”. Ο Postone έδωσε μια σαρωτική διάλεξη σχετικά με το ρόλο της έννοιας του Πνεύματος του Hegel στα έργα του Marx και του Lukács. Η κριτική του για την εργασία ήταν αποπροσανατολιστική για πολλούς, όπως και η άποψή του για το κεφάλαιο σαν ένα «αυτοματοποιημένο υποκείμενο», συγκρίσιμο της άποψης του Hegel για την αυτο-διαμεσολαβούμενη δυναμική του Geist (δυναμική του Πνεύματος). Μετά το συνέδριο, ο Postone ανέφερε ότι εργαζόταν πάνω σε τρία βιβλία: ένα πάνω στο Κεφάλαιο, ένα πάνω στο Ολοκαύτωμα και ένα για την Κριτική Θεωρία. Ελπίζω μια μέρα να πραγματοποιηθεί η έκδοσή τους. Με αφορμή την επέτειο του θανάτου του, παρουσιάζω την ακόλουθη σύντομη περίληψη μερικών από τις βασικές του ιδέες για τον Μαρξ, το κεφάλαιο και την αξία. Πρόκειται για μια ανασκόπηση του γερμανικού βιβλίου, Nach Marx-Philosophie, Kritik, Praxis, στο οποίο συνέβαλε.

Ο Moishe Postone βασίζει την κριτική του για τον καπιταλισμό στο δυναμικό της ίδιας της αξίας και παρουσιάζεται στο δοκίμιό του «Rethinking Marx in a Post-marxist World», κεντρικό αντικείμενο του βιβλίου «Nach Marx» (εκδόσεις Suhrkamp, ​​2013). Το δοκίμιο του Postone είναι ίσως η καλύτερη έως τώρα περίληψη του βιβλίου του «Time, Labor and Social Domination» που πρωτοεκδόθηκε το 1993, ένα εντυπωσιακό έργο επανεξέτασης της κριτικής θεωρίας του κεφαλαίου από τον Lukács έως τον Habermas μέσω μιας ανανεωμένης εστίασης στο «Grundrisse» του Marx και τις θεμελιώδεις κατηγορίες αξίας του Κεφαλαίου. Ο Postone ξεκινάει το δοκίμιό του με επιθετική στάση. Μαζί με την ελάττωση της επιρροής του μαρξισμού, την πτώση της ΕΣΣΔ, την πορεία της Κίνας προς τον καπιταλισμό, την παγκόσμια αποαποικιοποίηση και το τέλος των χειραφετικών εργατικών κινημάτων, έχει προκύψει ένα ολόκληρο εύρος νέων θεωρητικών προσεγγίσεων όπως ο μεταμοντερνισμός, ο μεταδομισμός, η αποδόμηση και η μετα-αποικειοκρατία που εξηγούν τον κόσμο με έμφαση στη διαφορετικότητα, την ενδεχομενικότητα, την ταυτότητα και τον διάλογο. Ωστόσο, η πρόσφατη παγκόσμια κρίση θέτει σε αμφισβήτηση όλες αυτές τις σχολές σκέψης· οι κοινωνικές επιστήμες δεν μπορούν να εξηγήσουν την καθολικότητα του καπιταλισμού μέσα από τα σχήματα τους, ούτε και η παραδοσιακή κριτική θεωρία ή ο μεταμαρξισμός. Η καθολική άνοδος και καταστροφή του κράτους πρόνοιας μετά τον πόλεμο, η διάλυση του κρατικοκεντρικού Φορντισμού (Fordism), το τέλος της προγραμματισμένης οικονομίας και η άνοδος της νεοφιλελεύθερης καπιταλιστικής παγκόσμιας τάξης, δεν μπορούν να εξηγηθούν από τοπικούς, πολιτικούς, ενδεχομενικούς ή πολιτιστικούς παράγοντες. Αντίθετα, ο καπιταλισμός πρέπει να κατανοηθεί ως μια ιστορικά δυναμική μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης που πλαισιώνει την πολιτική παγκοσμίως (σελ. 367).

Για πολλούς κριτικούς θεωρητικούς, η θεωρία του Marx πρόκειται για μια κριτική στην εκμετάλλευση της εργασίας όπου η εργασία επιδιώκει να απελευθερωθεί από τα δεσμά της νεωτερικότητας και να γίνει η θεμελιώδης αρχή μιας νέας κοινωνίας. Αυτό, σύμφωνα με τον Postone, δεν είναι μόνο κατηγορηματικά λανθασμένο, αλλά και επιβλαβές για οποιοδήποτε εγχείρημα χειραφέτησης. Αντίθετα, ο καπιταλισμός είναι μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης που δομεί τη νεωτερικότητα. Αυτή η μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης συνίσταται από μια μοναδική μορφή κοινωνικής εργασίας, τόσο αφηρημένη όσο και χρονική, η οποία εκδηλώνεται μέσω ιδιαίτερων, οιονεί αντικειμενικές μορφές κυριαρχίας. Οι μορφές κυριαρχίας δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές ως η κυριαρχία μιας τάξης πάνω σε μια άλλη. Αυτές οι μορφές κυριαρχίας χαρακτηρίζονται από τις διάφορες κατηγορίες του εμπορεύματος και του κεφαλαίου· δεν είναι στατικές, αλλά γεννούν έναν ιστορικό δυναμισμό που είναι καθοριστικός για τον καπιταλιστικό νεωτερισμό και αποτελεί τον πυρήνα του. Για τον Postone, Η κριτική του Marx δεν αποτελεί μια επιβεβαίωση της εργασίας στις ανθρώπινες κοινωνίες, αλλά μια κριτική στον ιστορικά συγκεκριμένο και κεντρικό ρόλο που κατέχει στην κοινωνία. Δεν είναι ούτε αντικειμενιστής ούτε φονξιοναλιστής, διότι οι κατηγορίες σχετίζονται με ιστορικά συγκεκριμένες κοινωνικές μορφές πρακτικής που αποτελούν ταυτόχρονα μορφές αντικειμενικότητας και υποκειμενικότητας (σελ. 365).

***

Ο παραδοσιακός μαρξισμός για τον Postone βασίζεται στην ταξική θεωρία των κατόχων ατομικής ιδιοκτησίας οι οποίοι εκμεταλλεύονται προλετάριους μέσω της αγοράς. Η κυριαρχία είναι μεταξύ των τάξεων και η διαρθρωτική αντίφαση είναι μεταξύ των παραγωγικών σχέσεων (ατομική ιδιοκτησία) και των παραγωγικών δυνάμεων (εργασία). Αυτή η κριτική από την άποψη της εργασίας επιδιώκει να εισάγει νέες μορφές συλλογικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής (σελ. 367). Ο εικοστός αιώνας έχει σκοτώσει αυτή τη θεωρία, και για τον ίδιο δεν είναι πλέον, αν ήταν ποτέ, χειραφετική. Ο Marx ωστόσο, συνέλαβε διαφορετικά το κεφάλαιο: ως μια μορφή κυριαρχίας που διαμεσολαβείται από μορφές κοινωνικής πρακτικής οι οποίες ιστορικά διαμορφώνουν τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Χωρίς να αρνείται την προσωπική ελευθερία θέλει να δείξει τη δομική, ιστορική δυναμική που το καθορίζει. Η ανθρώπινη εργασία σε αυτή την ανάγνωση δεν αποτελεί θέση αλλά αντικείμενο κριτικής. Όταν οι μεταστρουκτουραλιστές ανταποκρίνονται στα ελαττώματα του παραδοσιακού μαρξισμού απολαμβάνοντας (jouissance) την ενδεχόμενη εναντίωση στις μεγάλες αφηγήσεις και τα σύνολα, ξεχνούν ότι ο Marx ήταν ο πρώτος μεγάλος κριτικός του συνόλου. Η διαφορά τους βρίσκεται στο ότι ο Marx αναγνωρίζει ως ολότητα την ύπαρξη του κεφαλαίου! Το να αγνοήσουμε αυτή τη μορφή κυριαρχίας είναι ιστορικά λάθος. Η θεωρία του Μαρξ είναι μια αυτο-ανακαλούμενη, ιστορικά συγκεκριμένη αναφορά για το πώς η ίδια η ιστορία έρχεται να κυριαρχήσει στις ατομικές ζωές ως μια αποξενωτική δύναμη (σελ. 369).

Για τον Postone, η διαϊστορική αντίληψη της εργασίας αντιλαμβάνεται λάθος την φύση της αξίας και της υπεραξίας ως εκμετάλλευση που κυριαρχεί στις τάξεις. Αυτό φυσικά μπορεί να οδηγήσει σε μια θεωρία επανάστασης ως αυτο-επιβεβαίωση του προλεταριάτου. Παρ’ όλα αυτά, το Grundrisse παρέχει μια διαφορετική ερμηνεία, στην οποία αυτές οι κατηγορίες είναι μορφές κοινωνικής ύπαρξης, τόσο αντικειμενικές όσο και υποκειμενικές, κατέχοντας συγκεκριμένη θέση στον σύγχρονο καπιταλισμό. Η αφηρημένη ποιότητα αυτών των κατηγοριών (χρήμα, εργασία) τις κάνει να φαίνονται διαχρονικά έγκυρες, αλλά αυτό αποτελεί μέρος της συγκεκριμένης μορφής τους. Η αξία είναι μια συγκεκριμένη μορφή πλούτου στον καπιταλισμό, διαφορετική από τον υλικό πλούτο. Η αξία αποτελεί ταυτόχρονα βασική προϋπόθεση για την ύπαρξη και την υπέρβαση του κεφαλαίου. Σε αυτό το σημείο αναδύεται η κρίσιμη θέση, όπου η αυτοκατάργηση της εργασίας και οχι η αυτοεπιβεβαίωσή της καθίστανται δυνατή εξαιτίας της μορφής που έχει η αξία ως μορφή πλούτου στην καπιταλιστική κοινωνία.

***

Αυτό που κάνει το κεφάλαιο μοναδικό είναι η αφηρημένη μορφή της κυριαρχίας του. Η ανάλυση του Marx εδώ, σύμφωνα με τον Postone, είναι πολύ καλύτερη από την σύλληψη της εξουσίας από τον Foucault, διότι η μορφή κυριαρχίας που επισημαίνει ο Marx δεν είναι μόνο χωρική, αλλά και διαδικαστική, χρονική και δυναμική (σελ. 378). Η διαχρονική δυναμική της αξίας είναι αυτή που εγκαθιδρύει τις βάσεις για την υπέρβασή της. Διότι, με την αδιάκοπη προσπάθειά της προς αύξηση της παραγωγικότητας, η αξία ως μορφή πλούτου καθιστά δυνατή τη μείωση του χρόνου εργασίας που απαιτείται για την αναπαραγωγή του ατόμου, αρνούμενη έτσι την αυτοπραγμάτωσή της. Η δυνατότητα αυτή παραμένει αποξενωμένη από τους παράγοντες που τη γεννούν λόγω της αφηρημένης δομής των μορφών κυριαρχίας που συνδέουν τον πλούτο με μια συγκεκριμένη μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης, αυτή της εργασίας. Αυτή η κατάσταση της κίνησης προς τα εμπρός ενώ παραμένουμε καθηλωμένοι στο ίδιο σημείο είναι αυτό που ο Postone αποκαλεί το φαινόμενο του ποδόμυλου (treadmill effect) (σελ. 379).

Η αξία λαμβάνει τις μορφές του χρήματος και του εμπορεύματος, το κεφάλαιο όμως, ως αφηρημένο υποκείμενο, διατηρεί την ενότητά του γύρω από τη ποικιλομορφία τέτοιων εμφανίσεων. Αν εδώ η γλώσσα ακούγεται Χεγκελιανή, είναι επειδή ο Postone ισχυρίζεται ότι η σύλληψη της έννοιας του κεφαλαίου στον Marx είναι ποιοτικά όμοια με την σύλληψη της έννοιας του πνεύματος στον Hegel. Το κεφάλαιο, και όχι το προλεταριάτο όπως υποστηρίζει ο Lukács, πρόκειται ταυτόχρονα για την υπόσταση και το υποκείμενο της ιστορίας. Παράγει ατελείωτους κύκλους καταστροφής και δημιουργίας χωρίς κανέναν σκοπό πέρα ​​από τη δική του αυτο-ανάπτυξη. Το κεφάλαιο, η δυναμική αυτή δομή αφηρημένης κυριαρχίας κατασκευάστηκε από τους ανθρώπους αλλά κινείται ανεξάρτητα από τη βούλησή τους. Ενάντια στη γνώμη πολλών μαρξιστών, η παραπάνω πρόταση δεν πρόκειται για την υλιστική ανθρωπολογική αντιστροφή της ιδεαλιστικής διαλεκτικής, αλλά για την υλιστική αιτιολόγηση της. Ο ιδεαλιστικός χαρακτήρας του κεφαλαίου αποτελεί τον ορθολογικό πυρήνα του: εκφράζει την αποξενωμένη σχέση των διάφορων μορφών κυριαρχίας, οι οποίες διατηρούν έναν βαθμό ανεξαρτησίας και δομούν ισχυρά την κοινωνική πρακτική. Το «ιστορικό υποκείμενο» που τόσο ταλαιπωρεί την μεταμοντέρνα σκέψη δεν είναι ο «άνθρωπος» μα αυτή η αποξενωμένη δομή κοινωνικής διαμεσολάβησης, που πρώτος υπέβαλε σε κριτική ο Marx (σελ.381).

***

Σύμφωνα με τον Postone, η κατάργηση αυτής της κοινωνικής μορφής διαμεσολάβησης προέρχεται από την διαλεκτική του μετασχηματισμού και της ανασύστασης που χαρακτηρίζει τη χρονική δυναμική της αξίας. Ενάντια σε όλες τις έννοιες της αφηρημένης «αντίστασης» που λαμβάνουν άλλοτε αντιδραστικές και άλλοτε συντηρητικές μορφές, όταν θεωρούνται ότι βρίσκονται εκτός του κεφαλαίου, ο Postone επανεστιάζει τη κριτική στο κεφάλαιο σε μια δυνατότητα μετασχηματισμού της κοινωνικής διαμεσολάβησης η οποία προκύπτει μέσα από τη δυναμική της αξίας χωρίς όμως να τη χαρακτηρίζει. Μια τέτοια μορφή κοινωνικής διαμεσολάβησης δεν θα βασιζόταν στη ιστορικά συγκεκριμένη εργασία που αντιστοιχεί στην αξία, αλλά σε μια εντελώς διαφορετική μορφή πλούτου.

Ο εγκωμιασμός της ενδεχομενικότητας δεν μπορεί να ληφθεί ως κριτική στο κεφάλαιο αλλά η ίδια η έκφρασή του με την πιο σύγχρονη και νεοφιλελεύθερη μορφή του. Για να ξεπεράσουμε τις μορφές αυτές απαιτείται μια κριτική που κατευθύνεται στον πυρήνα της καπιταλιστικής λογικής. Η προσπάθειά του Postone να αναπτύξει την ανυπόστατη δυνατότητα μιας άλλης μορφής ζωής μέσα από τη διαλεκτική του ίδιου του κεφαλαίου πρόκειται για μια ωραία επίπληξη σε όσους περιμένουν την αποκάλυψη κάποιου οιονεί υπερβατικού προλεταριακού υποκείμενου. Ωστόσο, η κριτική του παραδοσιακού μαρξισμού δεν απαιτεί την εγκατάλειψη της ταξικής πάλης ή τη θεωρία των τάξεων, διότι έτσι θα καταλήγαμε σε μονόπλευρα συμπεράσματα. Μόνο μια ενοποιημένη κατανόηση της αμοιβαίας σύστασης τάξης και κεφαλαίου μπορεί να ξεπεράσει το αδιέξοδο της σημερινής κριτικής θεωρίας.

Blumenfeld, Jacob “After Marx, the Deluge: A Review of Nach Marx: Philosophie, Kritik, Praxis, επιμελημένο από τους Rahel Jaeggi και Daniel Loick”, Historical Materialism (2017), p17-20.

Advertisements

1 Trackback / Pingback

  1. Αφιέρωμα στον Moishe Postone | Κριτική Θεωρία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: