our news

«Βιβλιοαναγνώσεις #39» Theodor W. Adorno “Αισθητική Θεωρία”

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 4,230 other followers

Το τελευταίο έργο του Αντόρνο που πρωτοδημοσιεύτηκε στη Γερμανία το 1970. Ένα δύσκολο, αλλά σημαντικό ανάγνωσμα.

«Όλα τα έργα τέχνης, η τέχνη στο σύνολό της, είναι αινίγματα· αυτό εξόργιζε ανέκαθεν τη θεωρία της τέχνης…» (Th. W. Adorno)

Έργο σε εξέλιξη, που ο αιφνίδιος θάνατος του συγγραφέα εμπόδισε την αποπεράτωσή του, η “Αισθητική Θεωρία” φωτίζει πολυπρισματικά τις σχέσεις της τέχνης με την κοινωνία, την ιστορία, τη γλώσσα, τη λατρεία, την τεχνική. Στο κείμενο αυτό, που ο Αντόρνο θεωρούσε από τα σημαντικότερά του, βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη ένας πυκνός ιστός φιλοσοφικών στοχασμών, κοινωνιολογικών παρατηρήσεων και πολιτικών θέσεων, με άξονα την αισθητική: αναγνώριση της αφετηρίας της τέχνης στην κοινωνική ζωή, αλλά και υπεράσπιση της αυτονομίας της απέναντι σε αυτήν. Ανατρεπτική κριτική των καθιερωμένων αισθητικών κατηγοριών του ωραίου, της μορφής, του περιεχομένου, της μίμησης, της αρμονίας, της ενότητας· καταγγελία της πολιτιστικής βιομηχανίας, αλλά και επιφύλαξη απέναντι σε απατηλές μορφές πρωτοπορίας· αμφισβήτηση κάθε προσπάθειας αναστήλωσης του παραδοσιακού, και ένθερμη υποστήριξη της μοντέρνας τέχνης, που πραγματώνεται στα έργα μοναδικών δημιουργών, όπως ο Προυστ, ο Μπέκετ, ο Σαίνμπεργκ, ο Κλέε ή ο Τσελάν…

Ο Αντόρνο σκόπευε να χρησιμοποιήσει ως μότο του βιβλίου έναν αφορισμό του Σλέγκελ: “Σε αυτό που αποκαλείται φιλοσοφία της τέχνης λείπει συνήθως ένα από τα δύο: ή η φιλοσοφία ή η τέχνη”. Η “Αισθητική Θεωρία” είναι καρπός αυτής της ανέλπιστης συνάντησης. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

[…] η τέχνη αποτελεί για τον Αντόρνο έναν αυτόνομο χώρο και τα έργα της εκφράζουν μια κριτική αρνητικότητα σε σχέση με την κοινωνία που τα παράγει. Μόνο η ενσωμάτωση αυτής της αρνητικότητας που δίνει στο έργο έναν ριζοσπαστικό και συχνά βίαιο χαρακτήρα τού επιτρέπει να είναι αυθεντικό. Σε μια εποχή που η επικοινωνία αποτελεί έννοια η οποία καλύπτει σχεδόν κάθε δραστηριότητα, ο Adorno μάς θυμίζει ότι η μόνη νόμιμη επικοινωνία στον “διοικούμενο κόσμο” είναι εκείνη που προκύπτει από την άρνηση πρόσληψης και μεταφοράς των αξιών του. Ωστόσο το έργο τέχνης δεν εξαντλείται σε αυτή την, απαραίτητη παρ’ όλα αυτά, αρνητικότητά του. Ταυτόχρονα οφείλει να δείχνει και τα σημάδια μιας ειρηνευμένης εποχής, χωρίς το ίδιο ποτέ να ειρηνεύει, μιας εποχής που ο κόσμος θα έχει γίνει ανθρωπότητα: “χωρίς την προοπτική της ειρήνης η τέχνη θα ήταν τόσο αναληθής όσο και όταν θέλει να παρουσιάσει τη συμφιλίωση ως ήδη πραγματοποιημένη”. Με αυτόν τον τρόπο το έργο τέχνης, εξ ορισμού προϊόν κοινωνικής εργασίας, επαναπροσεγγίζει την κοινωνία και, καταγράφοντας τον συσσωρευμένο πόνο της, δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα του στοχασμού. (Νίκος Δασκαλοθανάσης, Το Βήμα, 8/7/2001)

Όποιος θέλει να μπει σε σκέψεις που δεν πέρασαν ποτέ από το μυαλό του ή πέρασαν και έφυγαν, επειδή τα πολλά αυτονόητα μέσα του ήταν ένα αφιλόξενο περιβάλλον για ηδονογόνους και ριζοσπαστικούς στοχασμούς, ας διαβάσει την Αισθητική θεωρία του Αντόρνο. Από την πρώτη κιόλας αράδα ή ακόμη και από τον πίνακα περιεχομένων θα παραδοθεί σε έναν στοχαστικό ίλιγγο, όπου τα γνώριμα στερεότυπα γύρω από την τέχνη, την κλασική, την παραδοσιακή και τη μοντέρνα, το ωραίο γενικά, το ωραίο στη φύση, το γούστο, την αισθητική «απόλαυση», το «μου αρέσει» ή «δεν μου αρέσει», θα αρχίσουν να τρικλίζουν σε μια νηφάλια μέθη, ένα από τα πολλά παράδοξα που προσφέρει ο στοχασμός του Αντόρνο.

Όποιος όμως δεν αντέχει τέτοιες διανοητικές περιπέτειες και «βολεύεται με λιγότερο ουρανό», «κάτου απ’ τα ξένα βήματα», ετεροκαθοριζόμενος και προσαρμοσμένος, δεν θα χάσει τον πολύτιμο χρόνο του, αφού θα κινητοποιηθούν μέσα του οι καλά εδραιωμένοι αμυντικοί μηχανισμοί του και θα αποποιηθεί τέτοιες σκανδαλιστικές προσφορές, μια τέτοια αναπτυξιακή βοήθεια, που δεν απαιτεί μόνον επίπονες προσπάθειες και αυτενέργεια, αλλά τον βάζει και σε ανησυχητικούς πειρασμούς. Ας ηρεμήσει λοιπόν ακούγοντας Μπετόβεν ή ας παραδοθεί στα άφθονα ηρεμιστικά παρασκευάσματα της πολιτιστικής βιομηχανίας. Θα πετάξει πέρα την Αισθητική θεωρία και θα πατήσει το αυτόματο κουμπί στο τηλεχειριστήριο, για να απολαύσει τη ντόπια ή δορυφορική πανδαισία.

Η Αισθητική θεωρία είναι το τελευταίο βιβλίο του μεγάλου φιλοσόφου, κοινωνιολόγου, μουσικολόγου και κριτικού στοχαστή της Φρανκφούρτης. Εκδόθηκε το 1970, ένα χρόνο μετά τον ξαφνικό θάνατό του, και έμεινε ημιτελές. Όπως όλα τα όψιμα έργα, σύμφωνα με τον Αντόρνο, λόγου χάρη τα τελευταία κουαρτέτα εγχόρδων του Μπετόβεν, έτσι και η Αισθητική θεωρία μοιάζει με χασματώδη αποσπάσματα. «Η ωριμότητα των όψιμων έργων σημαντικών καλλιτεχνών δεν μοιάζει με εκείνη των φρούτων. Συνήθως δεν είναι στρογγυλά, αλλά έχουν αυλακιές ή και σχισμές· δεν χρειάζονται τη γλύκα και έτσι στυφά και αγκαθωτά αρνούνται να προσφερθούν, ως κάτι εύγευστο». «Στην ιστορία της τέχνης τα όψιμα έργα είναι καταστροφές». Μετά την Κλασική αισθητική του Καντ, που ρίχνει ακόμη τη σκιά της στη σκέψη γύρω από το ωραίο, η Αισθητική θεωρία του Αντόρνο είναι η πιο ριζοσπαστική και ανατρεπτική αισθητική αντίληψη· καθόρισε έμπρακτα ολόκληρο το έργο και διατυπώθηκε συστηματικά και δεσμευτικά στο παρόν βιβλίο. Με την μετατόπιση του κέντρου βάρους από τη λατρεία του καλλιτέχνη στο ίδιο το έργο τέχνης, από τη σχέση μεταξύ του έργου τέχνης και του παρατηρητή του στην εσωτερική ανάλυση του έργου και την αλήθεια που εμπεριέχει, από την απήχηση στο περιεχόμενο, η Αισθητική θεωρία συνιστά μια αλλαγή παραδείγματος» (Th. Kuhn). Μετά τα Minima moralia του ίδιου (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), τη Διαλεκτική του διαφωτισμού του Horkheimer και του Adorno (εκδόσεις νήσος) και άλλα μικρότερα κείμενα, η Αισθητική θεωρία είναι ένας ακόμη μεγάλος ακρογωνιαίος λίθος της Κριτικής Θεωρίας που παραδίδεται στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Λευτέρης Αναγνώστου

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: