our news

Herbert Marcuse & Martin Heidegger: Αλληλογραφία

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 2,969 other followers

Το παρακάτω κείμενο αποτελείται από τρεις επιστολές που αντάλλαξαν οι Herbert Marcuse και MartinHeidegger την περίοδο 1947-1948, με αφορμή τις σχέσεις του Heidegger με το Ναζιστικό καθεστώς και την μη απολογία του για αυτό, και περιλαμβάνονται στον τόμο Herbert Marcuse: Technology, War andFascism (Routledge, 1998). Ο Herbert Marcuse (1898-1979) ήταν φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας, ο Martin Heidegger (1879-1976) ήταν φιλόσοφος. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. Πρώτη δημοσίευση: https://geniusloci2017.wordpress.co

 

 

Marcuse προς Heidegger. 28 Αυγούστου 1947

4069 Chevy Chase Blvd.

Washington 15, D.C.

 

Lieber Herr Heidegger

Σκεφτόμουν πολύ καιρό αυτό που μου είπατε στη διάρκεια της επίσκεψής μου στο Τοντναουμπεργκ, και θέλω να σας γράψω εντελώς ανοιχτά για αυτό.

REPORT THIS AD

Μου είπατε πω είχατε αποστασιοποιηθεί πλήρως από το ναζιστικό καθεστώς από το 1934, πως στις διαλέξεις σας κάνατε ιδιαίτερα κριτικές παρατηρήσεις, και πως σας παρακολουθούσε η Γκεστάπο. Δεν θα αμφισβητήσω τα λόγια σας. Το γεγονός όμως πως το 1933 ταυτιζόσασταν τόσο έντονα με το καθεστώς που σήμερα στα μάτια πολλών θεωρείστε ένας από τους μεγαλύτερους ακαδημαϊκούς υποστηρικτές τους. Οι ίδιες οι διαλέξεις, τα γραπτά και οι διατριβές σας από αυτή τη περίοδο το αποδεικνύουν. Δεν τις έχετε ανακαλέσει ποτέ δημόσια – ούτε καν μετά το 1945. Δεν εξηγήσατε ποτέ δημόσια πως καταλήξατε σε διαφορετικά συμπεράσματα από εκείνα που εκφράσατε το 1933-34 και αναπτύξατε στα γραπτά σας. Παραμείνατε στη Γερμανία μετά το 1934, αν και μπορούσατε να βρείτε μια θέση στο εξωτερικό, πρακτικά οπουδήποτε. Δεν αποκηρύξατε ποτέ δημόσια καμιά από τις πράξεις ή τις ιδεολογίες του καθεστώτος. Εξαιτίας αυτών συνθηκών ταυτίζεστε ακόμη σήμερα με το ναζιστικό καθεστώς. Πολλοί από εμάς περιμένουν από καιρό μια δήλωση σας, μια δήλωση που να εκφράζει ειλικρινά την σημερινή σας στάση για όσα συνέβησαν. Αλλά δεν αρθρώσατε ποτέ μια τέτοια δήλωση – ή τουλάχιστον δεν βγήκε ποτέ από την ιδιωτική σφαίρα.  Εγώ – και πολλοί άλλοι – σας θαυμάζαμε ως φιλόσοφο· από εσάς μάθαμε πολλά πράγματα. Δεν μπορούμε όμως να κάνουμε την διάκριση μεταξύ του Heidegger του φιλοσόφου και του Heidegger του ανθρώπου, επειδή αντικρούει την ίδια σας την φιλοσοφία. Ένας φιλόσοφος μπορεί να παραπλανηθεί όσον αφορά πολιτικά ζητήματα· στην περίπτωση αυτή θα αναγνωρίσει ανοιχτά το λάθος του. Δεν μπορεί όμως να παραπλανηθεί για ένα καθεστώς που σκότωσε εκατομμύρια Εβραίους – απλά επειδή ήταν Εβραίοι – που έκανε τον τρόμο φαινόμενο της καθημερινότητας, και μετέτρεψε ότι αφορά τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας το απόλυτο αντίθετο του. Ένα καθεστώς που από κάθε πιθανή πλευρά ήταν η θανάσιμη καρικατούρα της δυτικής παράδοσης που εσείς ο ίδιος ερμηνεύσατε και αιτιολογήσατε με τόσο πάθος. Και αν αυτό το καθεστώς δεν ήταν η καρικατούρα αυτής της παράδοσης αλλά η πρακτική της αποκορύφωση – σε αυτή τη περίπτωση, επίσης, δεν θα μπορούσε να είναι απάτη, γιατί τότε θα έπρεπε εσείς να καταγγείλετε και να απαρνηθείτε ολόκληρη αυτή τη παράδοση.

Είναι πράγματι αυτός ο τρόπος με τον οποίο θέλετε να μείνετε στην ιστορία των ιδεών; Κάθε προσπάθεια να πολεμήσετε αυτή τη κοσμική παρεξήγηση γκρεμίζεται μπροστά στη γενικότερα κοινή αντίσταση να ληφθεί στα σοβαρά ένας ναζιστής ιδεολόγος. Η κοινή λογική (και μεταξύ των διανοούμενων), που είναι μάρτυρας αυτής της αντίστασης, αρνείται να σας δει ως φιλόσοφο, επειδή η φιλοσοφία και ο ναζισμός είναι ασύμβατα μεταξύ τους. Στην πεποίθηση αυτή η κοινή λογική είναι αιτιολογημένη. Ακόμη μια φορά: εσείς (και εμείς) μπορούμε να πολεμήσουμε την ταύτιση του προσώπου σας και του έργου σας με το ναζισμό (και έτσι την καταστροφή της φιλοσοφίας σας) μόνο αν κάνετε μια δημόσια ομολογία των αλλαγμένων σας απόψεων.

Αυτή την εβδομάδα θα σας στείλω ένα πακέτο. Οι φίλοι μου με συμβούλευσαν έντονα να μη το κάνω και με κατηγόρησαν πως βοηθάω έναν άνθρωπο που ταυτίστηκε με ένα καθεστώς που έστειλε εκατομμύρια από τους ομόθρησκους μου στους θαλάμους αερίων (για να προλάβω παρεξηγήσεις, θέλω να παρατηρήσω πως δεν ήμουν αντιναζιστής μόνο επειδή ήμουν εβραίος, αλλά ήμουν εξαρχής σε πολιτικές, κοινωνικές και πνευματικές βάσεις, ακόμη και αν ήμουν «100 τις εκατό Άριος»). Τίποτα δεν μπορεί να αντικρούσει αυτό το επιχείρημα. Δικαιολογώ τον εαυτό μου στα μάτια της ίδιας μου της συνείδησης, λέγοντας πως στέλνω ένα πακέτο σε έναν άνθρωπο από τον οποίο έμαθα φιλοσοφία από το 1928 ως το 1932. Καταλαβαίνω και ο ίδιος πως είναι μια φτηνή δικαιολογία. Ο φιλόσοφος του 1933-34 δεν μπορεί να είναι διαφορετικός από εκείνον πριν το 1933· ακόμη λιγότερο, εφόσον εκφράσατε και αιτιολογήσατε την ενθουσιώδη σας δικαιολόγηση του ναζιστικού κράτους με φιλοσοφικούς όρους

 

Heidegger προς Marcuse, 20 Ιανουαρίου 1948

Αν μου επιτρέπετε να συμπεράνω από την επιστολή σας πως ενδιαφέρεστε σοβαρά να καταλήξετε σε ένα ορθό συμπέρασμα για το έργο και το πρόσωπο μου, τότε η επιστολή σας  μου δείχνει ακριβώς πόσο δύσκολο είναι να συζητήσεις με άτομα που δεν ζούσαν στην Γερμανία από το 1933 και που κρίνουν το Εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα από το τέλος του.

Αναφορικά με τα βασικά σημεία της επιστολής σας, θα ήθελα να πω τα παρακάτω:

  1. Όσον αφορά το 1933: περίμενα από τον Εθνικοσοσιαλισμό μια πνευματική αναγέννηση της ζωής στην ολότητα της, ένα συμβιβασμό των κοινωνικών ανταγωνισμών και την σωτηρία της δυτικής Ύπαρξης (Dasein) από τους κινδύνους του κομμουνισμού. Αυτές οι πεποιθήσεις εκφράστηκαν στην Πρυτανική Διάλεξη μου (την διαβάσατε ολόκληρη;), σε μια διάλεξη πάνω στην «Ουσία της Επιστήμης» και σε δυο ομιλίες σε φοιτητές του Πανεπιστημίου [του Φράιμπουργκ]. Υπήρχε επίσης μια εκλογική έκκληση περίπου 25-30 γραμμών, που δημοσιεύτηκε στην φοιτητική εφημερίδα [του Φράιμπουργκ]. Σήμερα θεωρώ μερικές από τις προτάσεις ως εκτροχιασμό [Entleisung].
  2. Το 1934 αναγνώρισα το πολιτικό μου λάθος και παραιτήθηκα από την πρυτανική μου θέση σε διαμαρτυρία ενάντια στο κράτος και το κόμμα. Ότι 1ον) [οι κομματικές δραστηριότητες του Heidegger] έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης για λόγους προπαγάνδας τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικό, και πως 2ον) [η παραίτηση του] αποσιωπήθηκε για εξίσου προπαγανδιστικούς λόγους, δεν έπεσε στην αντίληψη μου και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον μου.
  3. Έχετε απόλυτο δίκιο πως απέτυχα να κάνω μια δημόσια, πρόθυμα κατανοητή αντι-διακήρυξη· θα σήμαινε το τέλος μου και αυτό της οικογένειας μου. Πάνω σε αυτό, ο Jaspers είπε: το ότι παραμένουμε ζωντανοί είναι η ενοχή μας.
  4. Στις διαλέξεις και στα μαθήματα μου από το 1933 ως το 1944, ενσωμάτωσα μια θέση που ήταν τόσο αδιαμφισβήτητη που κανένας από τους φοιτητές μου δεν έπεσε θύμα της ναζιστικής ιδεολογίας. Τα έργα μου από αυτή τη περίοδο, αν δουν ποτέ το φως της ημέρας, θα το μαρτυρήσουν αυτό.
  5. Μια ομολογία μετά το 1945 ήταν αδύνατη για εμένα: οι υποστηρικτές του ναζισμού ανακοίνωσαν την αλλαγή της πίστης τους με τον πιο απεχθή τρόπο· εγώ, ωστόσο, δεν είχα τίποτα κοινό μαζί τους.
  6. Στις κατηγορίες αμφίβολης εγκυρότητας που εκφράζεται «περί ενός καθεστώτος που δολοφόνησε εκατομμύρια Εβραίων, που έκανε το τρόμο φαινόμενο της καθημερινότητας, και που μετέτρεψε κάθε τι που σχετίζεται με τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο απόλυτο αντίθετό του», μπορώ μόνο να προσθέσω πως αν αντί για «Εβραίους» είχατε γράψει «Ανατολικογερμανοί» [δηλαδή Γερμανοί των ανατολικών επαρχιών], τότε το ίδιο ισχύει και για έναν από τους συμμάχους, με τη διαφορά πως ότι έγινε από το 1945 έχει γίνει δημόσια γνώση, ενώ ο αιματοβαμμένος τρόμος των Ναζί ουσιαστικά είχε παραμείνει κρυφός από το Γερμανικό λαό.

 

Marcuse προς Heidegger, 12 Μαΐου 1948

 

4069 Chevy Chase Blvd.

Washington 15, D.C.

 

Lieber Herr Heidegger

Για πολύ καιρό δεν ήμουν σίγουρος αν έπρεπε να απαντήσω την επιστολή σας από τις 20 Ιανουαρίου. Έχετε δίκιο: μια συζήτηση με άτομα που δεν βρίσκονται στη Γερμανία από το 1933 είναι εμφανώς δύσκολη. Πιστεύω όμως πως αυτό δεν βρίσκεται στην έλλειψη οικειότητας με την γερμανική κατάσταση υπό το ναζισμό. Την ξέρουμε πολύ καλά αυτή τη κατάσταση – ίσως έχουμε καλύτερη επίγνωση σε σχέση με τους ανθρώπους που ήταν στη Γερμανία. Η άμεση επαφή που είχα εγώ με πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους το 1947 με έπεισαν για αυτό. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός πως «κρίνουμε τον Εθνικοσοσιαλισμό από το τέλος του». Γνωρίζαμε, και το είχα δει και εγώ επίσης, πως η αρχή ήδη περιείχε το τέλος. Η δυσκολία της συζήτησης σε εμένα μοιάζει να εξηγείται από το γεγονός πως οι άνθρωποι στη Γερμανία εκτέθηκαν σε μια απόλυτη διαστρέβλωση όλων των εννοιών και των αισθημάτων, κάτι που πολλοί δέχτηκαν πολύ πρόθυμα. Διαφορετικά, θα ήταν αδύνατο να εξηγηθεί το γεγονός πως ένας άνθρωπος σαν εσάς, που ήταν ικανός να κατανοήσει τη δυτική φιλοσοφία όπως κανένας άλλος, ήταν σε θέση να δει στο ναζισμό «μια πνευματική ανανέωση της ζωής στην ολότητα της», μια «απαλλαγή της δυτικής Ύπαρξης από τους κινδύνους του κομμουνισμού» (ο οποίος ωστόσο είναι ουσιαστικό κομμάτι αυτής της Ύπαρξης!). Δεν είναι πολιτικό αλλά αντίθετα είναι λογικό πρόβλημα – μπαίνω σε πειρασμό να πω: πρόβλημα αντίληψης, αλήθειας. Εσείς, ο φιλόσοφος, έχετε μπερδέψει την καταστροφή της δυτικής Ύπαρξης με την ανανέωση της; δεν ήταν αυτή η καταστροφή ήδη εμφανής σε κάθε λέξη των «ηγετών», σε κάθε χειρονομία και πράξη της SA, πολύ πριν το 1933;

Ωστόσο, θα ήθελα να ασχοληθώ μόνο με ένα κομμάτι της επιστολής σας, διαφορετικά η σιωπή μου θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως συνέργεια.

Γράφετε πως όλα όσα λέω για την εξολόθρευση των Εβραίων ταιριάζουν απόλυτα και στους συμμάχους, αν αντί για «Εβραίοι» κάποιος γράψει «Ανατολικογερμανοί». Με αυτή τη πρόταση δεν βρίσκετε έξω από τη διάσταση στην οποία μια συζήτηση μεταξύ δυο ανθρώπων είναι δυνατή – έξω από το Λόγο; Γιατί μόνο έξω από τη διάσταση της λογικής  είναι δυνατό να εξηγήσω, να σχετικοποιήσω [auszugleichen], να «κατανοήσω» ένα έγκλημα λέγοντας πως άλλοι έκαναν το ίδιο. Ακόμη πιο πέρα: πως είναι δυνατόν να εξισώνεται ο βασανισμός, το σακάτεμα και η εξολόθρευση εκατομμυρίων ανθρώπων με την αναγκαστική μετεγκατάσταση ομάδων πληθυσμού που δεν υπέφεραν κανένα από αυτά τα εγκλήματα (πέρα από μερικές εξαιρετικές περιπτώσεις); Από μια σύγχρονη οπτική, ήδη φαίνεται μια διαφορά μέρας και νύχτας στην ανθρωπιά και την απανθρωπιά στη διαφορά μεταξύ των στρατοπέδων συγκέντρωσης των Ναζί και τις εκτοπίσεις και τις κρατήσεις  στα μεταπολεμικά χρόνια. Στη βάση του επιχειρήματός σας, αν οι σύμμαχοι είχαν επιφυλάξει το Άουσβιτς και το Μπούχενβαλντ – και ότι συνέβη εκεί – για τους «Ανατολικογερμανούς» και τους Ναζί, τότε θα ισοφαρίζονταν ο λογαριασμός! Αν ωστόσο η διαφορά ανθρωπιάς και απανθρωπιάς υποβιβαστεί σε τέτοιο εσφαλμένο υπολογισμό, τότε γίνεται η παγκόσμια ιστορική ενοχή του ναζιστικού συστήματος, η οποία έδειξε στο κόσμο τι, μετά από περισσότερα από 2000 χρόνια δυτικής Ύπαρξης, μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι στους συνανθρώπους τους. Μοιάζει σαν ο σπόρος να έχει πέσει σε γόνιμο έδαφος: ίσως βιώνουμε ακόμη την συνέχεια αυτού που άρχισε το 1933. Αν θα το θεωρείται ακόμη πως είναι «ανανέωση» δεν είμαι σίγουρος.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: