τελευταία νέα σε τίτλους

Αφηγήσεις #20 ‘Από το πρώτο βράδυ πέρασε κιόλας ένας αιώνας’

Του Γιάννη Οικονόμου

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 3,698 other followers

Εκείνο το Σάββατο 28 Δεκέμβρη 1895, πριν 100 χρόνια, ο Αντουάν Λυμιέρ προσκαλεί το Ζώρζ Μελιές για μια βραδυά – έκπληξη. (Αυτοί οι δύο, τα πρώτα ονόματα του πρώτου κεφαλαίου της ιστορίας του κινηματογράφου κατοικούσαν στο ίδιο κτίριο, Λεοφώρος των Ιταλών, αριθμός 8 στο παρίσι, που ήταν και το θέατρο του Ρομπέρ Ουντέν που διηύθυνε ο Μελιές).

Στα cahiers du Cinema (Γενάρης 1995, σ.12) αναφέρεται η υποτιθέμενη συνομιλία τους.

Λυμιέρ: Είστε ελεύθερος απόψε το βράδι;
Μελιές: Ναι, απαντώ, γιατί;
-Ελάτε στο Γκράν-καφέ στις εννιά. Εσείς που καταπλήσσετε τον κόσμο με τα κόλπα σας θα δείτε κάτι που θα καταπλήξει εσάς!
-Αλήθεια, τι θα είναι;
-Σσστ…. ελάτε και θα δείτε. Αξίζει πράγματι τον κόπο. Αλλά δεν θέλω να δώσω καμμιά πληροφορία γι αυτό το θέμα.

Εκείνο το βράδυ στην προβολή μεταξύ των άλλων 10 θεμάτων(1) παρουσιάζεται και η περίφημη «Έξοδος από το εργοστάσιο Λυμιέρ στη Λυόν» (2). Αμέσως μετά τον ενθουσιασμό και τα χειροκροτήματα, αρχίζουν οι διαπραγματεύσεις.

«Μετά το τέλος της προβολής»- λέγει ο Μελιές. «έκανα προσφορές στον κ.Λυμιέρ για την αγορά των μηχανημάτων του. Αρνήθηκε. ¨Εφθασα στο σημείο να προσφέρω μέχρι και 10.000 φράγκα, ένα ποσό που μου φαινόταν τεράστιο. Ο κ.Τομά, διευθυντής του μουσείου Γκρεβέν πλειοδοτώντας στην ίδια λογική του προσέφερε 20.000 φράγκα, πάλι χωρίς αποτέλεσμα. Τέλος ο κ.Λαλεμάνι, διευθυντής των Φολί – Μπερζέρ έφτασε μέχρι 50.000. Χαμένος κόπος»

Ο Λυμιέρ αποκρίθηκε σε όλους ότι δεν σκόπευε να πουλήσει «το μεγάλο του μυστικό», και ότι επιθυμούσε ο ίδιος να αναλάβει την εκμετάλευση του.

Μόνον σε πολύ ρομαντικά πνεύματα αυτές οι απόπειρες συναλλαγής, αυτές οι επιχειρηματικές δηλώσεις προθέσεων μπορεί να ηχήσουν παράφωνα. Ήταν φυσικό και επόμενο ο κινηματογράφος να ενταχθεί μέσα στους όρους και τις συνθήκες τις καπιταλιστικής οικονομίας. Να προσανατολιστεί στο κέρδος. Μπορούμε έτσι να καταλάβουμε το βάρος και τη σημασία μιας διατύπωσης του Ντζίγκα Βέρτωφ: «Ο κινηματογράφος στάθηκε άτυχος γιατί γεννήθηκε μέσα στον καπιταλισμό». Αντίθετα από την συζήτηση Λυμιέρ – Μελιές που υπαγορεύεται από την αγοραία ιδεολογία, μια τέτοια εκφορά γίνεται δυνατή από τη ρώσικη ελπίδα. Από την πραγματικότητα του Οκτώβρη, από την ιστορική τομή, από την πεποίθηση ότι οι ιστορικές εξελίξεις θ’ απελευθερωθούν από το νόμο του κέρδους.

Αυτή η προοπτική ήταν βάσιμη. Πράγμα που θα πρέπει και σήμερα να τονίσουμε με έμφαση, σήμερα που οι παλιές ελπίδες φαίνονται αναδρομικά μάταιες. Γιατί η νέα τεχνική, η νέα τέχνη συνάπτει ήδη απο τη γέννηση της προνομιακές σχέσεις με την πραγματικότητα και την ιστορία.

Ήδη η φωτογραφία εισάγει μια νέα χωρο-χρονική σύνδεση. Το «εδώ και τώρα» μετατρέπεται σ’ενα «εκεί-άλλοτε». Αυτό που μας δείχνει η φωτογραφία έτσι έχει υπάρξει μια μέρα μπροστά στο φακό. Αυτή η αλλοτινή παρουσία συνοδεύεται από ένα αίσθημα απομάκρυνσης: ίσως τα πράγματα να ήταν έτσι αλλά δεν είναι πιά.

Με το άλμπουμ των φωτογραφιών γράφουμε έτσι στιγμές, στιγμιότυπα από την προσωπική μας ιστορία και καθώς το φυλλομετράμε η ανάμνηση συνδέει το παρόν με το παρελθόν, το αλλοτινό μας στίγμα με το τωρινό ταξίδι της ζωής.

Αλλα η κινούμενη εικόνα, ο κινηματογράφος προχωρεί πιο πέρα στην ίδια κατεύθυνση. Αφενός αγκαλιάζει ευρύτερα σύνολα, αφετέρου εισάγει τον «παρατατικό». Με την φωτογραφία είχαμε μόνο στιγμές• με τον κινηματογράφο μπορούμε να αποτυπώσουμε διάρκειες.
Με αυτή την έννοια, ο κινηματογράφος παρουσιάζει άπειρα αφηγηματικά πλεονεκτήματα απέναντι στην φώτο-ιστορία, στην σειρά φωτογραφικών εικόνων που συναρμόζονται για ν’ αφηγηθούν κάτι. Ανοίγεται στην ιστορία αλλά και στο όνειρο.

Κατ’ αρχήν, με΄τις πρώτες προσπάθειες της χρονο-φωτογραφίας πχ η «ιστορία» περιορίζεται σε μικρές αφηγήσεις. Περιγραφές απλών φυσικών κινήσεων (ενός αλόγου που τρέχει, μιας γυναίκας που χορεύει κτλ). Η ουσία όμως του κινηματογράφου δεν αφορά τις απλές φυσικές κινήσεις αλλά τις μεταθέσεις στο χρόνο. Ο κινηματογράφος απελευθερώνεται από το φυσικό χρόνο και με την τεχνική του μοντάς δημιουργεί τον κινηματογραφικό χρόνο. Και καθώς η ιστοριογραφία και η ιστορική σύλληψη δεν είναι απλές περιγραφές αλλα ανακατασκευές του παρελθόντος, το νέο μέσο μπορεί ν’ ανταποκριθεί τέλεια στο πολυσύνθετο του ιστορικού χρόνου (μπορεί φερ’ ειπείν να συναρμόσει παλαιές επιβιώσεις με προοδευτικές αιχμές της πραγματικότητας δείχνοντας πως και οι δύο ανήκουν στην ίδια συγκυρία.)

Μπορεί επίσης να «μιμηθεί» το ασυνείδητο κατ’ αρχάς με την εικονοποίηση συμβολικών σχέσεων αλλά κυρίως διότι λειτουργεί με τις ίδιες εκείνες «πρωταρχικές διαδικασίες» την μεταφορά και την μετωνυμία, όπως έδειξε το Κριστιάν Μέτς στο βιβλίο του «Το εικονικό σημαίνον».
Από την μια πλευρά λοιπόν ο κινηματογράφος συνδέεται αναπόσπαστα με την οικονομία και την ιστορία. Κι από την άλλη με το όνειρο που εμπλέκει το υποκείμενο (που μπορεί να είναι βέβαια «χρυσό» όνειρο είτε ιστορικό όραμα).

Σ ‘ αυτό το κομβικό σημείο εκεί όπου οι συλλογικότητες συναντούν τα υποκείμενα που τις απαρτίζουν διαγράφεται η σχέση του κινηματογράφου με την ιδεολογία.

Έχουν γραφτεί πολλά για την εντύπωση της πραγματικότητας στο κινηματογράφο. Η κινηματογραφική κίνηση μπορεί να περιγράψει «ολόγυρα» τα σχήματα, «στερεογραφικά». Άλλωστε σε αντίθεση με το σχεδιασμένο προοπτικά όγκο που δε φαίνεται ως πραγματικός όγκος, ψυχολογικά από την στιγμή που η κίνηση γίνεται αντιληπτή, ως πραγματική κίνηση. Δεν πρόκειται βέβαια για την πραγματική παρουσίαση του αναλόγου μιας κίνησης από το φυσικό κόσμο που όμως μας πείθει.

Ακριβώς αυτή η εντύπωση της πραγματικότητας για την οποία θα μπορούσαμε να πούμε ακόμα πολλά, κάνει τον κινηματογράφο ένα επικίνδυνο ιδεολογικό όργανο.

Γιατί, μεταξύ των άλλων, αυτή η αίσθηση της φυσικότητας και ζωντάνιας έρχεται να επικαλύψει την τεχνική, τη συρραφή του μοντάζ.

Η τηλεόραση ήρθε να επιβεβαιώσει τις πιο απαισιόδοξες σχετικές προβλέψεις. Ένας ολόκληρος πλαστός κόσμος οικοδομείται με τα χαρακτηριστικά πραγματικής επιφάσεως, ενώ ο δίκός μας κόσμος, ο κόσμος που μας ενδιαφέρει, ο πραγματικός μένει, «εκτός πεδίου». Είμαστε στα υπόλοιπα. Σ’ αυτό που αφήνει απέξω ο εμπορικός κινηματογράφικός και τηλεοπτικός κόσμος. Και πρέπει να μείνουμε σ’ αυτό το «υπόλοιπο», να το υπερασπίσουμε αυτό το υπόλοιπο γιατί είναι πραγματικό. (Oreste, au reste, Oreste). Μέχρι να βρούμε πάλι τρόπο ν’αποσυνδέσουμε την τεχνολογία από το κέρδος και να την επανασυνδέσουμε με την εργαζόμενη συλλογικότητα.

Στο μεταξύ οι καλλιτεχνικές αντιστάσεις είναι πολύτιμες. Γιατί η περιθωριοποίηση της πραγματικής τέχνης από το κυρίαρχο θέαμα μπορεί μακροπρόθεσμα να σταθεί μόνον εάν η ανθρωπότητα αποδεχτεί τη «νέα βαρβαρότητα» ως φυσική της μοίρα, πράγμα που δεν είναι διόλου βέβαιο.

Άλλωστε υπάρχουν τα παραδείγματα από την ιστορία του κινηματογράφου που μπορούν να ενθαρρύνουν τους επιμένοντες. Η έβδομη τέχνη, μέσα σ’ αυτά τα εκατό χρόνια γνώρισε και μεγάλες στιγμές όταν μπόρεσε να υπερβεί ή παρακάμψει τις οικονομικές και ιδεολογικές προστα΄γες του συστήματος.

Το παραπάνω άρθρο περιλαμβάνεται στο περιοδικό ΟΥΤΟΠΙΑ, τεύχος 14, Ιανουάριος – Φεβρουάριος 1995, σελ 13-15. Το αναδημοσιεύουμε αποκλειστικά και μόνο για αρχειακούς λόγους. Διατήρησα την ορθογραφία του πρωτότυπου. Οι παραπομπές προστέθηκαν από εμένα όπου θεώρησα πως χρειάζονται.

* Η φώτο αλιεύτηκε από το διαδίκτυο και είναι σκηνή απο την ταινία  Man with a Movie Camera του σοβιετικού κινηματογραφιστή Dziga Vertov.

(1) Αρχείο Ινστιτούτου Λυμιέρ – web.archive.org

(2) Οι τρεις διαφορετικές κόπιες της ταινίας συγκεντρωμένες σε ένα βίντεο ΕΔΩ

Francis Freefall για την μεταφορά / αντιγραφή.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: