τελευταία νέα σε τίτλους

Η βιοπολιτική του Φουκώ

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 3,698 other followers

από την ταινία Cemetery of Splendour (2015)

Γράφει ο Φοίβος Θεολογίτης

Γενέθλιο έτος της βιοπολιτικής, θα λέγαμε ότι ήταν το 1976. Εκείνη την χρονιά εκδίδεται ο πρώτος τόμος της Ιστορίας της Σεξουαλικότητας, όπου η συζήτηση για την βιοπολιτική γίνεται στο τελευταίο κεφάλαιο με τίτλο «Το δικαίωμα του θανάτου και η εξουσία πάνω στη ζωή»· τότε, ολοκληρώνεται επίσης ο κύκλος των διαλέξεων του Φουκώ, που κυκλοφόρησε με τον τίτλο Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας.

Στο βιβλίο, ο Φουκώ σκιαγραφεί το ιστορικό σχήμα της βιοπολιτικής σε αντιπαραβολή με το ancient regime, όπου ο κυρίαρχος είχε το δικαίωμα «ζωής και θανάτου» των υπηκόων του. Με την έλευση της Νεωτερικότητας, αυτό αντιστρέφεται. Η βασική αποστολή της εξουσίας γίνεται η εξασφάλιση, διατήρηση και, το σημαντικότερο, η ανάπτυξη της ζωής. Τα αποτελέσματα της εξουσίας γίνονται θετικά με το να παρεμβαίνει και να διαχειρίζεται την ζωή. Η διαχείριση της ζωής γίνεται στο επίπεδο του πληθυσμού. Όπως διευκρινίζεται στο Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, αυτό γίνεται γιατί στα τέλη του 18ου αιώνα, εμφανίζονται κάποια προβλήματα: πρώτον, το πρόβλημα της αναπαραγωγής και της νοσηρότητας, δεύτερον, το πρόβλημα της γήρανσης και των ατυχημάτων, τρίτον, το πρόβλημα του φυσικού περιβάλλοντος, και, τέταρτον, το πρόβλημα του μη φυσικού περιβάλλοντος, της πόλης [1].

Η βιοπολιτική ή βιο-εξουσία αρχίζει από τον 17ο αιώνα και χωρίζεται σε δύο πόλους, τον πειθαρχικό και τον βιοπολιτικό. Ο πειθαρχικός ή ανατομο-πολιτικός πόλος ασκείται στο επίπεδο του σώματος με σκοπό την παραγωγή πειθήνιων υποκειμένων. Στον βιοπολιτικό πόλο, όπου αναπτύσσεται κυρίως στο δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα, το σώμα εξυπηρετεί τις βιολογικές διαδικασίες: πολλαπλασιασμός, γεννήσεις, θνητότητα, υγεία, προσδόκιμο ζωής [2]. Και οι δύο εξουσίες εκκινούν από μια εικόνα μηχανής: η πειθαρχική εικονίζει το σώμα ως μηχανή, ενώ η βιοπολιτική εικονίζει το ανθρώπινο είδος ως μηχανή.

Στο σημείο αυτό η βιοεξουσία συνδέεται με τον Καπιταλισμό. Η βιοεξουσία συντέλεσε στην ανάπτυξη του Καπιταλισμού, με τον έλεγχο των σωμάτων στην παραγωγή και την ρύθμιση των φαινομένων του πληθυσμού στις οικονομικές διαδικασίες [3]. Η βιοεξουσία προσέφερε, επίσης, στον Καπιταλισμό την ανάπτυξη δυνάμεων με διπλό στόχο την καθυπόταξη των σωμάτων στην (ανα)παραγωγική διαδικασία και την ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης για τον έλεγχο του πληθυσμού: «χρειαζόταν να έχει μεθόδους εξουσίας ικανές για την βελτιστοποίηση των δυνάμεων, των δεξιοτήτων και της ζωής εν γένει, χωρίς την ίδια στιγμή να τα κάνει δύσκολο να κυβερνηθούν» [4].

Αντίθετα, στην τελευταία διάλεξη του Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, ο Φουκώ αναφέρεται στην βιοπολιτική σε σύνδεση με το κράτος. H ανάλυσή του επικεντρώνεται στο κράτος του 19ου αιώνα, όπου τότε συμβαίνει: «[Μ]ια κρατικοποίηση τρόπον τινά της βιολογικής κατάστασης, ή τουλάχιστον μια τάση που οδηγεί στην κρατικοποίηση της βιολογικής κατάστασης, όπως θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε» [5]. Το βιολογικό αντιδιαστέλλεται με το οργανικό σωμα όπου ασκείται η πειθαρχική εξουσία, αντίθετα η βιοπολιτική αφορά την ρύθμιση του πληθυσμού: «ένα βιολογικό και κρατικό σύνολο: τη βιο-ρύθμιση από πλευράς κράτους» [6].

Όταν ο Φουκώ μιλάει για την αναδιάταξη της εξουσίας και την ανανεωμένη σημασία που απέκτησε η ζωή, η αναφορά του στην ζωή έχει δύο επίπεδα. Το πρώτο, είναι το επιστημολογικό επίπεδο το οποίο συναντάει τον δικαιικό θεσμό στο σημείο του κανόνα (norm): «Δεν θέλω να πω ότι ο νόμος σβήνει ή ότι οι θεσμοί της δικαιοσύνης τείνουν να χαθούν αλλά ότι ο νόμος λειτουργεί όλο καί περισσότερο σαν κανόνας» [7]. Η αναφορά στην έννοια του κανόνα μας παραπέμπει στην ανάπτυξή του όρου από τον Cangilhem, όπου το κανονικό χρειάζεται να οριστεί με βάση το μη κανονικό [8]. Προς το τέλος του 19ου αιώνα, το σεξ και η σεξουαλικότητα αποτέλεσαν έναν κρίσιμο πεδίο για την διαχείριση της ζωής [9], το οποίο ορίστηκε απέναντι από την έννοια του εκφυλισμού [10].

Το δεύτερο επίπεδο είναι το πολιτικό. Ο Φουκώ διευκρινίζει τον τρόπο που η ζωη έρχεται στο επίκεντρο, θεωρώντας την ίδια ως φαινόμενο και εξηγώντας ότι πλέον η εξουσία «θα πρέπει να ασκείται στο επίπεδο της ίδιας της ζωής» [11]. Στις διαλέξεις του, ο Φουκώ, εξηγεί καλύτερα περί τίνος πρόκειται τούτη η άσκηση της εξουσίας. Τα αντικείμενα της βιοπολιτικής είναι: πρώτον, ο ίδιος ο πληθυσμός· δεύτερον, τα τυχαία γεγονότα, που εκδηλώνονται σε έναν πληθυσμό εξεταζόμενα σε διάρκεια χρόνου· τρίτον, οι προβλέψεις, οι στατιστικές εκτιμήσεις, τα συνολικά μέτρα· και τέταρτον, οι μηχανισμοί ασφαλείας, που επεδίωκαν την εξασφάλιση της ισορροπίας [12].

Για πρώτη φορά με την βιοπολιτική, το βιολογικό άρχισε να παίζει τόσο σημαντικό ρόλο στην πολιτική ύπαρξη. Αυτό είναι το «κατώφλι της βιολογικής νεωτερικότητας», όταν δηλαδή το «ανθρώπινο είδος» έρχεται στο προσκήνιο, γεγονός που καταρρίπτει την διάκριση του Αριστοτέλη για τον άνθρωπο ως ένα «ζώον» πολιτικόν. Πλέον, «ο νεότερος άνθρωπος είναι ένα ζώο του οποίου η πολιτική αμφισβητεί την ύπαρξή του ως έμβιου όντος» [13].

Συνοπτικά, θα λέγαμε τα εξής. Η ζωή για την βιοπολιτική γίνεται αντιληπτή στην θετική της διάσταση, δηλαδή στην ανα-παραγωγική διάστασή της. Η βιοπολιτική είναι μια θετική εξουσία η οποία δεν καταστέλλει, αλλά ρυθμίζει. Οι ρυθμίσεις της λαμβάνουν χώρα αφορούν την ίδια την ζωή.

Παραπομπές

[1] Μισέλ Φουκώ, Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, Ψυχογιός, 2002 σ.

[2] Michel Foucault, History of Sexuality, Vol. 1, σ. 139.

[3] History of Sexuality, σ. 141.

[4] Ο.π.

[5] Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, Ψυχογιός, σ. 294.

[6] Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, σ. 307.

[7] History of Sexuality, σ. 144.

[8] Το Κανονικό και το Παθολογικό, σ. 307. Βλ. Michel Foucault, Life: Experience and Science, στο Essential Works, vol.3, 1998, σ. 478. Αυτό το κείμενο αποτέλεσε τροποποιημένη εκδοχή του προλόγου του για το Κανονικό και το Παθολογικό. Βλ. και πως το διατυπώνει στον πρόλογό του: Ζ. Κανγκιλέμ: ο φιλόσοφος του σφάλματος, Το Κανονικό και το Παθολογικό, Νήσος, 2007, σ. 35.

[9] History of Sexuality., σ. 147.

[10] Παραπέμπω στο Οι μη κανονικοί (Εστία, 2010). Για παράδειγμα, όπως ορίζει τον εκφυλισμό σε σχέση με τον κοινωνικό κίνδυνο και το παθολογικό (σ. 236) ή τον εκφυλισμό ως το μείζον βήμα της ιατρικοποίησης του μη κανονικού (σ. 595).

[11] History of Sexuality, σ. 143.

[12] Για την Υπεράσπιση της Κοινωνίας, σ. 301-302.

[13] Ο.π.

1 Trackback / Pingback

  1. Η βιοπολιτική του Φουκώ | Ώρα Κοινής Ανησυχίας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: