τελευταία νέα σε τίτλους

“Η ομοιογενοποίηση του Κόσμου”, του Stefan Zweig (1925)

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 3,808 other followers

 

Πρώτη δημοσίευση: http://kainashmainonta.blogspot.com/2015/12/stefan-zweig-1925.html

Η ομοιογενοποίηση του Κόσμου. Κατά τα τελευταία χρόνια η εντονότερη εντύπωση που μας μένει ύστερ΄ από κάθε ταξίδι, παρά τις επιμέρους απολαύσεις που μας χαρίζει, είναι κάποιος φόβος μπροστά στην ομογενοποίηση του Κόσμου. Τα πάντα γίνονται ολοένα πιο ομοιόμορφα στις εξωτερικές τους εκφάνσεις, τα πάντα ισοπεδώνονται σ’ ένα ομοιόμορφο πολιτισμικό σχήμα. Τα χαρακτηριστικά των επιμέρους λαών ξεθωριάζουν, η εθνικά διαφοροποιημένη ενδυμασία δίνει τη θέση της σ’ ένα τυποποιημένο ντύσιμο, οι συνήθειες διεθνοποιούνται. Οι χώρες μοιάζουν όλο και περισσότερο να ‘χουν γλιστρήσει ταυτόχρονα η μία μέσα στην άλλη· η δραστηριότητα και η ζωντάνια του ανθρώπου παίρνει μία μόνο μορφή· οι πόλεις μοιάζουν όλο και πιο πολύ μεταξύ τους. Το Παρίσι έχει κατά τα τρία τέταρτα γίνει Αμερική, Βιέννη, Βουδαπέστη: το άρωμα της ιδιαιτερότητας διαρκώς εξατμίζεται σε όλους τους πολιτισμούς, το πολύχρωμο φύλλωμα τους πέφτει όλο πιο γρήγορα αποκαλύπτοντας το γκρίζο χρώμα των εμβόλων στη μοντέρνα παγκόσμια μηχανή ορατό κάτω από το ραγισμένο βερνίκι.

Αυτή η διαδικασία υπήρξε για ένα μεγάλο διάστημα υπόγεια: πριν από τον πόλεμο ο Βάλτερ Ρατενάου είχε προφητεύσει ότι η βιομηχανοποίηση της ζωής, αυτή η κυριαρχία της τεχνολογίας, θα γινόταν η σημαντικότερη πλευρά της εποχής μας. Ποτέ όμως οι εξωτερικές εκδηλώσεις του τρόπου ζωής μας δεν είχαν βυθιστεί τόσο απότομα, τόσο ζοφερά στην ομοιομορφία όπως κατά τα λίγα τελευταία χρόνια. Ας το πούμε ξεκάθαρα! Είναι ίσως το πιο κρίσιμο φαινόμενο του καιρού μας.

Τα συμπτώματα. Θα μπορούσε κανείς, προκειμένου να κάνει το πρόβλημα ευδιάκριτο, να αναφέρει εκατοντάδες συμπτώματα. Θα διαλέξω στα γρήγορα λίγα μόνο από τα πιο γνωστά αδιαφιλονίκητα παραδείγματα για να δείξω πως παλαιές και σημαντικές συνήθειες έχουν ομοιογενοποιηθεί και αποστειρωθεί κατά την τελευταία δεκαετία.

Η πιο σημαντική απ’ αυτές τις συνήθειες είναι ο χορός. Δύο ή και τρεις δεκαετίες πίσω, ο χορός εξακολουθούσε να είναι κάτι που διαφοροποιούσε τα έθνη και τις προσωπικές προτιμήσεις των ατόμων. Στη Βιέννη χόρευαν βαλς, στην Ουγγαρία τσάρντας, στην Ισπανία μπολέρο – χορούς τονισμένους σε αμέτρητους διαφορετικούς ρυθμούς και μελωδίες που διαμόρφωναν τόσο το πνεύμα ενός καλλιτέχνη όσο και το πνεύμα ενός έθνους. Σήμερα εκατομμύρια άνθρωποι από το Κέιπ Τάουν ως τη Στοκχόλμη κι απ’ το Μπουένος Άιρες ως την Καλκούτα χορεύουν τον ίδιο χορό πάνω στις ίδιες λαχανιαστές, απρόσωπες μελωδίες. Η σχετική διαδικασία αρχίζει την ίδια ώρα. Όπως ο μουεζίνης σε μια χώρα της Ανατολής καλεί χιλιάδες σε μια ενιαία συλλογική προσευχή κατά τη δύση του ηλίου – όμοια μ’ εκείνες τις είκοσι λέξεις του μουεζίνη, είκοσι χτύποι στις πέντε το απόγευμα καλούν τους ανθρώπους του δυτικού κόσμου στο ίδιο τελετουργικό. Ποτέ άλλοτε, παρεκτός σε ορισμένες εκκλησιαστικές τελετουργίες, διακόσια εκατομμύρια άνθρωποι δεν έφτασαν σε τέτοια εντυπωσιακή συγχρονικότητα και ομοιομορφία όπως στο χορευτικό στυλ που χρησιμοποιεί η λευκή φυλή σε Αμερική, Ευρώπη και αποικίες.

Ένα δεύτερο παράδειγμα είναι η μόδα. Ποτέ πριν δεν είχε φανεί τέτοια χτυπητή ομοιομορφία σε όλες τις χώρες όπως στην εποχή μας. Κάποτε χρειαζόταν καιρός για να φτάσει μια μόδα από το Παρίσι σε άλλες χώρες ή για να περάσει από τα κέντρα στην ύπαιθρο. Κάποια σύνορα προστάτευαν τους ανθρώπους και τις συνήθειές τους από τις τυραννικές απαιτήσεις της μόδας. Σήμερα η δικτατορία της γίνεται παγκόσμια μέσα σε μια στιγμή. Η Νέα Υόρκη διατάζει κοντό μαλλί για τις γυναίκες: εντός μηνός 50 ή 100 εκατομμύρια γυναικείες χαίτες πέφτουν στο πάτωμα σαν να θερίστηκαν από το ίδιο δρεπάνι. Κανένας αυτοκράτορας, κανένας μέγας χαν στην παγκόσμια ιστορία δεν γνώρισε ποτέ παρόμοια ισχύ, καμία θρησκευτική εντολή δεν εκτελέστηκε με παρόμοια ταχύτητα. Ο χριστιανισμός και ο σοσιαλισμός χρειάστηκαν αιώνες και δεκαετίες για να κερδίσουν τους οπαδούς τους, για να επιβάλουν τις εντολές τους σ’ ένα τόσο μεγάλο πλήθος ανθρώπων σαν αυτό που ένας παριζιάνος ράφτης υποδουλώνει μέσα σε οκτώ μέρες.

Τρίτο παράδειγμα: ο κινηματογράφος. Γι’ άλλη μια φορά, απόλυτος ταυτοχρονισμός σε όλες τις χώρες και όλες τις γλώσσες, καλλιέργεια της ίδιας λειτουργίας, του ίδιου γούστου (ή έλλειψης γούστου) στις μάζες κατά δεκάδες εκατομμυρίων. Πρόκειται για πλήρη ακύρωση κάθε ατομικότητας αν και οι βιομήχανοι εκθειάζουν με υπερηφάνεια τις ταινίες τους ως εθνικές! Οι Νιμπελούνγκεν θριαμβεύουν στην Ιταλία και ο Μαξ Λίντερ από το Παρίσι στις πιο γερμανικές, στις πιο εθνικιστικές περιφέρειες. Κι εδώ επίσης το μαζικό ένστικτο είναι πιο ισχυρό και πιο απολυταρχικό από τη σκέψη. Η θριαμβική εμφάνιση του Τζάκι Κούγκαν υπήρξε πιο έντονη εμπειρία στις μέρες μας απ’ ότι ο θάνατος του Τολστόι πριν είκοσι χρόνια.

Τέταρτο παράδειγμα είναι το ραδιόφωνο. Όλες οι επινοήσεις του έχουν το ίδιο νόημα: ταυτοχρονισμός. Λονδρέζοι, Παριζιάνοι, Βιεννέζοι ακούνε την ίδια στιγμή το ίδιο πράγμα, και οι υπερφυσικές διαστάσεις αυτού του ταυτοχρονισμού, αυτής της ομοιομορφίας είναι μεθυστικές. Προκαλείται μ’ όλα αυτά τα τεχνολογικά θαύματα μια μέθη, μια ζάλη στις μάζες, και ταυτόχρονα μια απέραντη ηρεμία στην ψυχή, μια επικίνδυνη εκμαύλιση του ατόμου που περιέρχεται σε κατάσταση παθητικότητας. Κι εδώ πάλι, όπως στον χορό, στη μόδα και στον κινηματογράφο, το άτομο στέργει σ’ ένα αγελαίο γούστο που είναι παντού το ίδιο, δεν κάνει πλέον επιλογές που συμφωνούν με το εσώτερο είναι του αλλά επιλογές που συμφωνούν με τη γνώμη όλου του κόσμου.

Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει πολλά τέτοια συμπτώματα που έτσι κι αλλιώς πολλαπλασιάζονται μέρα τη μέρα. Η αίσθηση αυτονομίας σε ζητήματα απόλαυσης πνίγεται συν τω χρόνω. Σε λίγο πιο εύκολο θα μας είναι να μιλάμε για τα χαρακτηριστικά που από κοινού μοιράζονται οι πολιτισμοί παρά για τα χαρακτηριστικά που τους διαφοροποιούν μεταξύ τους.

Οι συνέπειες. Το ολοκληρωτικό τέλος της ατομικότητας. Δεν είναι άμοιρο συνεπειών το γεγονός ότι μπορεί καθένας να ντύνεται το ίδιο, ότι όλες οι γυναίκες μπορούν να εμφανίζονται με το ίδιο ντύσιμο, το ίδιο μακιγιάζ: η μονοτονία διαπερνάει την επιφάνεια και προχωρεί κατ’ ανάγκην βαθύτερα. Τα πρόσωπα γίνονται ίδια υπό την επήρεια των ίδιων παθών, τα σώματα εξομοιώνονται μεταξύ τους μεσ’ από την πρακτική των ίδιων σπορ, καθώς και τα πνεύματα που μοιράζονται τα ίδια ενδιαφέροντα. Ασυνείδητα προκύπτει μια ψυχική ισοδυναμία, δημιουργείται μια μαζική ψυχή από την αύξουσα τάση προς την ομοιομορφία, παρατηρείται ατροφία του νευρικού συστήματος επ’ ωφελεία του μυϊκού, εξάλειψη της ατομικότητας επ’ οφελεία της μαζικότητας. Η συζήτηση, η τέχνη του λέγειν ευτελίζεται και χάνεται στη γελοιότητα, το θέατρο εκχυδαΐζεται σε σινεμά· η λογοτεχνία γίνεται η μόδα της στιγμής, το “σουξέ της χρονιάς”. Ήδη όπως συμβαίνει στην Αγγλία, τα βιβλία δε γράφονται μόνο για να διαβαστούν αλλά για να γίνουν τα “βιβλία της σαιζόν”, όπως μια νέα ραδιοφωνική επιτυχία που μεταδίδεται ταυτόχρονα απ’ όλους του ευρωπαϊκούς σταθμούς και ακυρώνει την προηγούμενη. Και αφού τα πάντα συνδέονται με το όσο το δυνατόν λιγότερο ξόδεμα χρόνου, ο πνευματικός μαρασμός γίνεται μεγαλύτερος: η αυθεντική μόρφωση – η υπομονετική συσσώρευση νοήματος κατά την πορεία της ζωής – γίνεται όντως ένα πολύ σπάνιο φαινόμενο στην εποχή μας, όπως ακριβώς κάθε τι που μπορεί να επιτευχθεί μόνο με ατομική άσκηση.

Η προέλευση. Από που ξεκίνησε αυτό το φοβερό κύμα που απειλεί να παρασύρει κάθε χρώμα, κάθε ιδιαιτερότητα από τη ζωή; Όποιος έχει ζήσει κάποτε εκεί, γνωρίζει ποια είναι η πηγή αυτού του φαινομένου: η Αμερική. Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αναφέρουν κάποια μέρα τη σελίδα που ακολούθησε τον μεγάλο ευρωπαϊκό πολιτισμό ως απαρχή της κατάκτησης της Ευρώπης από την Αμερική. Ή, ακριβέστερα, η κατάκτηση ήδη προχωρεί υπογείως και εμείς απλώς δεν την πήραμε είδηση (οι κατακτημένοι λαοί είναι πάντοτε βραδύνοιες). Στις ευρωπαϊκές χώρες η λήψη μιας επιταγής σε δολάρια εξακολουθεί να θεωρείται λόγος πανηγυρισμού. Συνεχίζουμε να ξεγελιόμαστε με ψευδαισθήσεις σχετικά με τους φιλανθρωπικούς και οικονομικούς στόχους της Αμερικής. Στην ουσία, γινόμαστε αποικίες της ως προς τον τρόπο ζωής, υπόδουλοι σε μια ιδέα βαθύτατα ξένη προς την Ευρώπη: την ιδέα της μηχανής.

Ωστόσο η οικονομική υποταγή μας μοιάζει στα μάτια μου λιγότερο σημαντική από τον

 

πνευματικό κίνδυνο. Η αποικιοποίηση της Ευρώπης δεν θα είναι τόσο φοβερή από πολιτική άποψη· για τις δουλικές ψυχές κάθε σκλαβιά είναι ήπια, όσο για τις ελεύθερες γνωρίζουν πως να διατηρούν την ελευθερία τους. Ο πραγματικός κίνδυνος για την Ευρώπη είναι κατ’ εμέ θέμα πνεύματος, θέμα εισαγωγής της αμερικανικής πλήξης, αυτής της φοβερής ειδικής πλήξης που βασιλεύει εκεί σε κάθε γωνιά και σε κάθε σπίτι, σ’ όλους τους αριθμημένους δρόμους αυτής της χώρας. Η πλήξη εκείνη που δεν προέρχεται, όπως στην προγενέστερη ευρωπαϊκή παραλλαγή της, από τη χαλαρή κατάσταση κάποιου που κάθεται σ’ ένα παγκάκι του πάρκου παίζοντας ντόμινο και καπνίζοντας – ένα τεμπέλικο σκότωμα της ώρας πράγματι, αλλά όχι επικίνδυνο. Η αμερικανική πλήξη είναι ασίγαστη, νευρική και επιθετική· ξεσπάει σε έξαλλη βιάση, αναζητεί τη νάρκωση στα σπορ και στην ένταση των αισθήσεων. Έχει χάσει τον παιγνιώδη χαρακτήρα της και τρέχει σε μια φρενήρη φυγή προς τα εμπρός κυνηγημένη από το χρόνο. Επινοεί πάντα καινούργια τεχνάσματα για τον εαυτό της, όπως τον κινηματογράφο και το ραδιόφωνο, για να θρέψει τις πεινασμένες αισθήσεις της με τροφή μαζικής κατανάλωσης και μετατρέπει αυτό το κοινό ενδιαφέρον για ψυχαγωγία σε συμφέρον των τραπεζών και των τραστ.

Η Αμερική είναι η πηγή του τρομερού αυτού κύματος ομοιομορφίας που δίνει στους πάντες και στον καθένα χωριστά το ίδιο πράγμα: τις ίδιες φόρμες εργασίας για την προστασία του σώματος, το ίδιο βιβλίο σε κάθε χέρι, το ίδιο μολύβι στα δάχτυλα, την ίδια συζήτηση στα χείλη, και το ίδιο αυτοκίνητο αντί για πόδια. Από την άλλη πλευρά του κόσμου, από τη Ρωσία, η ίδια βούληση για μονοτονία πιέζει απειλητικά με διαφορετική μορφή: η βούληση για την κατάτμηση του ατόμου, για την ομοιομορφία των κοσμοαντιλήψεων, η ίδια φοβερή βούληση για ομοιογενοποίηση. Η Ευρώπη παραμένει το έσχατο οδόφραγμα ατομικής ελευθερίας και, ίσως της τελευταίας σπασμωδικής αντίστασης των λαών – ο ρωμαλέος εθνικισμός μας, παρ’ όλο τον παραλογισμό του εκφράζει ως ένα βαθμό μια φλογερή ασυνείδητη εξέγερση, μια έσχατη απεγνωσμένη προσπάθεια ν’ αμυνθεί εναντίον της ισοπέδωσης. Αλλ’ αυτή ακριβώς η σπασμωδική αντίσταση προδίδει και την αδυναμία μας. Η Ρώμη, το πνεύμα της νηφαλιότητας, έχει ήδη αρχίσει να σαρώνει από το τραπέζι του χρόνου την Ευρώπη, την τελευταία Ελλάδα στην Ιστορία.

Η άμυνα. Τι να κάνουμε τώρα; Ξυπνήστε το Καπιτώλιο, καλέστε το λαό: “Στα χαρακώματα, οι βάρβαροι έρχονται ν’ αφανίσουν τον κόσμο μας!” Ξαναφωνάξτε πιο δυνατά τώρα τα λόγια του Καίσαρα: “Λαοί της Ευρώπης, υπερασπίστε τα πιο ιερά σας κεκτημένα!” Όχι δεν είμαστε πλέον τόσο αφελείς ώστε να πιστεύουμε ότι με συνδέσμους, βιβλία και διακηρύξεις μπορούμε ν’ αντισταθούμε εναντίον μιας τόσο τερατώδους παγκοσμίων διαστάσεων τάση προς ομοιογενοποίηση.

Ό,τι κι αν γράφουμε ειν’ ένα χαρτί στον άνεμο. Ό,τι κι αν γράφουμε δεν φτάνει στους ποδοσφαιριστές και τους λαμπερούς χορευτές, αλλά κι αν έφτανε δε θα το καταλάβαιναν πλέον. Σε ολ’ αυτά για τα οποία ελάχιστα μίλησα, στον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο, τον χορό, σε ολ’ αυτά τα νέα μέσα μαζικοποίησης της ανθρωπότητας, υπάρχει μια τεράστια δύναμη που δεν μπορούμε να υπερνικήσουμε. Γιατί ολ’ αυτά εκπληρώνουν το ύψιστο ιδεώδες του μέσου όρου: προσφέρουν διασκέδαση χωρίς να απαιτούν προσπάθεια. Και η ανυπέρβλητη δύναμη τους έγκειται στο γεγονός ότι είναι πρωτοφανές βολικό. Τους καινούργιους χορούς μπορεί κανείς τα τους μάθει στη χαζότερη σερβιτόρα μέσα σε τρεις ώρες· ο κινηματογράφος θέλγει τους αγράμματους και δεν απαιτεί από αυτούς ίχνος μόρφωσης· για ν’ απολαύσει κανείς το ραδιόφωνο αρκεί να πάρει από το τραπέζι το ακουστικό και να το φέρει στ’ αυτί του – εναντίον μιας τέτοιας ευκολίας μάταια θα αγωνίζονταν ακόμα και θεοί. Όποιος δεν απαιτεί παρά το μίνιμουμ διανοητικής, σωματικής και ηθικής προσπάθειας προώρισται να θριαμβεύει μέσα στις μάζες, διότι οι πολλοί είναι φανατικά υπέρ της ελάχιστης προσπάθειας· όποιος εξακολουθεί ν’ απαιτεί αυτονομία, ανεξαρτησία κρίσεως, προσωπικότητα – ακόμα και στη διασκέδαση – φαίνεται γελοίος απέναντι σε μια τέτοια τερατωδώς ανώτερη δύναμη. Εάν η ανθρωπότητα αφήνεται σήμερα να γίνεται ολοένα πιο πληκτική και μονότονη, τούτο πραγματικά δεν είναι παρά η πιο βαθειά επιθυμία της. Η αυτόνομη συμπεριφορά καθώς και η απόλαυση της ζωής γίνεται εφεξής ο σκοπός τόσο λίγων ανθρώπων ώστε οι περισσότεροι δεν αντιλαμβάνονται πως γίνονται ελάχιστα σωματίδια μιας γιγαντιαίας δύναμης. Έτσι λούζονται μέσα στο θερμό ρεύμα που τους ξεβράζει στο ασήμαντο και στη μονοτονία. Περιέρχονται σε κατάσταση δουλείας, ruere in servitium κατά τη φράση του Καίσαρα – αυτό το πάθος για αυτοδιάλυση έχει καταστρέψει όλα τα έθνη. Τώρα είναι η σειρά της Ευρώπης: ο παγκόσμιος πόλεμος ήταν η πρώτη φάση αυτής της καταστροφής – η επόμενη είναι η αμερικανοποίηση

Πρώτη δημοσίευση: “Die Monotonisierung der Welt”, Berliner Börsen Coursier (1 Febr. 1925)

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: