τελευταία νέα σε τίτλους

Άντον Πάννεκουκ Οι διανοούμενοι (1935)

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 5,875 other followers

[Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό International Council Correspondence, Vol. I (1934-1935), No 12 (October 1935), p. 20-23, πηγή: Association Anton Pannekoek Archives]

Η μεσοαστική τάξη των διανοουμένων, οι μηχανικοί, οι επιστήμονες, οι τεχνικοί, κτλ., αποτελούν απαραίτητο μέρος της βιομηχανικής παραγωγής, τόσο αναγκαίο όσο και οι ίδιοι οι εργάτες. Η τεχνική πρόοδος, αντικαθιστώντας τους εργάτες με τις μηχανές, τείνει να αυξάνει συνεχώς τον αριθμό τους. Επομένως, τα ταξικά τους συμφέροντα και ο ταξικός τους χαρακτήρας αποκτούν μια αυξανόμενη σπουδαιότητα στους κοινωνικούς αγώνες.

Η συνεχής αύξηση του αριθμού τους αντανακλά την αυξανόμενη σπουδαιότητα της επιστήμης και της θεωρίας στην παραγωγή βασικών αγαθών για την καθημερινή ζωή. Σε μια κομμουνιστική κοινωνία όλοι θα μετέχουν στην επιστημονική γνώση. Στην καπιταλιστική κοινωνία, αυτό είναι το προνόμιο και η ειδικότητα μιας ξεχωριστής τάξης, της μεσοαστικής τάξης των διανοουμένων.

Τα μέλη αυτής της τάξης, αντίθετα από την παλιά ανεξάρτητη μεσοαστική τάξη των μικροεπιχειρηματιών, ζουν πουλώντας την εργατική τους δύναμη στους καπιταλιστές. Οι μισθοί τους μαρτυρούν ένα υψηλότερο βιοτικό επίπεδο και μια ακριβότερη εκπαίδευση σε σχέση με τους κοινούς εργαζόμενους. Στα σοσιαλιστικά έντυπα αποκαλούνται προλετάριοι (πράγματι, δεν είναι κάτοχοι μέσων παραγωγής), που πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους με τους εργάτες. Εντούτοις, μόνον αυτοί που βρίσκονται στις χαμηλότερες βαθμίδες συγχωνεύονται σταδιακά με τους ειδικευμένους εργάτες· οι υψηλότερες βαθμίδες τους, λόγω προέλευσης και βιοτικού επιπέδου, λόγω των σχέσεών τους, της κοινωνικής τους θέσης και των κοινωνικών τους αντιλήψεων, θεωρούν τους εαυτούς τους ως μεσοαστούς, που μπορούν να αναρριχηθούν ακόμη και σε υψηλές διευθυντικές θέσεις, και έτσι να θεωρούνται ισότιμοι με τους μεγάλους καπιταλιστές. Κάποιοι από αυτούς συμμερίζονταν τις απόψεις του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος, το μεγαλύτερό μέρος τους, όμως, ήταν άνθρωποι που εμφορούνταν από το καπιταλιστικό πνεύμα του ανταγωνισμού για την κατάκτηση μιας καλύτερης θέσης μόνον για τον εαυτό τους. Στην Ιταλία και τη Γερμανία, αποτελούν τη πνευματική ραχοκοκαλιά του φασισμού και του ναζισμού.

Ποια είναι τα κοινωνικά ιδανικά αυτής της τάξης;

Αντιλαμβάνονται ότι ο καπιταλισμός δεν είναι αιώνιος· έχουν ήδη διακρίνει τα σημάδια της παρακμής του: στις οικονομικές κρίσεις, στις πολιτικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις, στις κοινωνικές συγκρούσεις, στον παγκόσμιο πόλεμο. Αυτό που τους ενοχλεί στον καπιταλισμό δεν είναι η εκμετάλλευση της εργασίας· η κριτική τους στάση προκαλείται από την χαοτική αταξία του καπιταλισμού, από την αναρχία στην παραγωγή. Στα τμήματα που διοικούν στο εργοστάσιο, η αποδοτικότητα της εργασίας αυξάνεται στο μέγιστο βαθμό, χάρη στην αυστηρή πειθαρχία και τις ορθολογικές ρυθμίσεις που επιβάλλουν. Έξω από το εργοστάσιο, όμως, στην κοινωνία, όπου κυριαρχούν οι καπιταλιστές, οι χρηματιστές και οι πολιτικοί, βλέπουν τη χειρότερη δυνατή ακαταστασία και αναποτελεσματικότητα, μια σκανδαλώδη σπατάλη ανθρώπινης εργασίας, καθώς και την αναπόφευκτη συνέπεια: φτώχεια και ερήμωση για το σύνολο της κοινωνίας.

Επομένως, αυτό που θέλουν είναι οργάνωση της παραγωγής, ορθολογική ρύθμιση της εργασίας για το σύνολο της κοινωνίας. Θεωρούν τους εαυτούς τους ως πνευματικούς ηγέτες, ως την κοινωνική τάξη της νοημοσύνης και της γνώσης που είναι προορισμένη να πάρει τα ηνία από τα ανίκανα χέρια των τωρινών κυρίαρχων. Στην Αμερική, οι ιδέες της «τεχνοκρατίας» είναι τα πρώτα δείγματα αυτού του σκεπτικού. Η ποσότητα του προϊόντος μπορεί να φτάσει σε τέτοιο ύψος που θα υπάρχει αφθονία για όλους, μέσω μιας κεντρικά σχεδιασμένης, επιστημονικής διαχείρισης του συνόλου της παραγωγής, που θα είναι απαλλαγμένη από τον ανταγωνισμό και θα απαγορεύει στους καπιταλιστές να λειτουργούν αλλοπρόσαλλα και αυθαίρετα.

Αυτό το κοινωνικό ιδεώδες των διανοουμένων της μεσοαστικής τάξης είναι ένα είδος σοσιαλισμού, το οποίο, όμως, δεν στρέφεται απαραιτήτως εναντίον της τάξης των καπιταλιστών. Δεν εννοούν ότι θα τους απαλλοτριώσουν ή ότι θα τους στερήσουν τα κέρδη τους. Αντίθετα, αποστερώντας τους την αυθαιρεσία τους να προκαλούν ζημιά ο ένας στον άλλον και καταργώντας την τεράστια κατασπατάληση, η παραγωγικότητα της εργασίας θα αυξηθεί σε τέτοιο βαθμό που τα κέρδη τους θα γιγαντωθούν. Την ίδια στιγμή, θα γίνει εφικτή μια κάποια αύξηση και εξασφάλιση του μεριδίου των εργαζομένων, έτσι ώστε να μην υπάρχει πια αιτία για εξέγερση ή επανάσταση.

Αυτός δεν είναι ένας σοσιαλισμός των εργαζομένων, αλλά ένας σοσιαλισμός για τους εργαζόμενους· ένας σοσιαλισμός που φτιάχνεται από άλλους, στον οποίο και οι εργαζόμενοι έχουν κάποιο όφελος. Δεν πρόκειται να πάψει η εκμετάλλευση των εργαζομένων, αλλά θα είναι πιο ορθολογική. Αμερόληπτα και αντικειμενικά μιλώντας, αυτό το σύστημα θα μπορούσε να ονομαστεί «οργανωμένος και νοικοκυρεμένος καπιταλισμός».

Και βέβαια, σε αυτό το σύστημα δεν υπάρχει θέση για τη δημοκρατία. Δημοκρατία σημαίνει, τυπικώς τουλάχιστον, διακυβέρνηση από ολόκληρο το λαό. Αυτός ο σοσιαλισμός, όμως, βασίζεται στη διακυβέρνηση, την ολιγαρχική ηγεσία μιας μειοψηφίας, της μειονότητας των διανοουμένων. Στο σημερινό καπιταλισμό, η μεσοαστική τάξη των τεχνοκρατών είναι ήδη επικεφαλής και διευθύνει την εργασιακή διαδικασία· διοικεί τους εργαζόμενους. Συνεπώς, οι διανοούμενοι μπορούν να φαντάζονται μια ιδανική κοινωνία μόνον με την προϋπόθεση ότι αυτή η ηγετική και διευθυντική λειτουργία τους θα διατηρείται και θα επεκτείνεται. Η τάξη των διανοουμένων δεν παραδέχεται διαχωρισμούς που θεμελιώνονται στην αριστοκρατική καταγωγή ή τον πλούτο· παραδέχεται, όμως, διαχωρισμούς που θεμελιώνονται στα μυαλά, στη διανοητική ικανότητα, και θεωρούν τους εαυτούς τους ως την κοινωνική τάξη με τα καλύτερα μυαλά, που επιλέχτηκαν για να καθοδηγούν τις μεγάλες μάζες των κοινών ανθρώπων, που δεν έχουν τέτοια προσόντα, αυτών που γεννήθηκαν για να είναι κοινοί εργαζόμενοι.

Συνεπώς, το πολιτικό σύστημα που αντιστοιχεί σε αυτόν τον μεσοαστικό σοσιαλισμό δεν μπορεί ποτέ να είναι δημοκρατικό· δεν μπορεί παρά να είναι η δικτατορία μιας ηγετικής γραφειοκρατίας.

Επιπλέον, ο σοσιαλισμός, όταν εξαγγέλθηκε από τους πρωτοπόρους ως ο κοινωνικός σκοπός της εργατικής τάξης, ήταν διεθνής. Διότι αυτοί έβλεπαν την παραγωγή ως μια ενιαία διαδικασία σε παγκόσμια κλίμακα, και την ταξική πάλη των εργαζομένων ως κοινή υπόθεση της εργατικής τάξης όλου του κόσμου. Η τάξη των διανοουμένων, όμως, λόγω της μεσοαστικής της προέλευσης που την συνδέει στενά με την τάξη των καπιταλιστών, εμφορείται από ένα ισχυρό εθνικιστικό συναίσθημα. Επιπλέον, το εργαλείο που είναι απαραίτητο για την ρύθμιση της παραγωγής μπορεί να υφίσταται μόνον ως εξουσιαστικό όργανο ενός κράτους. Οπότε, ο σοσιαλιστικός τους σκοπός έχει την έννοια ενός σοσιαλισμού σε ένα εθνικό κράτος. Η διακυβέρνησή τους είναι διακυβέρνηση μιας κρατικής γραφειοκρατίας και το σύστημα της παραγωγής τους είναι κρατικός καπιταλισμός. Η διεθνιστική παγκόσμια ενότητα είναι για αυτούς ένα πολύ μακρινό όραμα, μια ουτοπία, και όχι ένα ιδανικό που είναι, λειτουργικά και πρακτικά, αυτονόητο.

Μερικά χαρακτηριστικά των κοινωνικών ιδανικών της τάξης των διανοουμένων εντοπίζονται στην σοσιαλδημοκρατία, ειδικά στο πρόγραμμά της για τον κρατικό σοσιαλισμό – αν και στην περίπτωση της σοσιαλδημοκρατίας η σχέση των ηγετών με τις μάζες είναι δημοκρατικότερη. Κάποια άλλα χαρακτηριστικά είναι ευδιάκριτα στον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό. Οι τάσεις μιας τάξης δεν αναπαράγονται ποτέ αυτούσιες σε ένα πολιτικό κόμμα ή σε ένα πολιτικό κίνημα. Είναι το βαθύτερο θεμέλιο, ο υπόγειος χείμαρρος η πορεία του οποίου και η αύξηση του μεγέθους του ακολουθούν σταθερούς νόμους, που καθορίζονται από τα ταξικά συμφέροντα, τις ανάγκες για κοινωνική ανέλιξη, από τα βαθύτατα υποσυνείδητα συναισθήματα που δημιουργούνται σε μια τάξη από τις κοινωνικές συνθήκες. Δεν αναπαρίστανται πλήρως και επακριβώς στα επιφανειακά θέματα, στα πολιτικά γεγονότα, στις κομματικές πλατφόρμες, τις κυβερνητικές αλλαγές, τα μέτρα που λαμβάνονται, τις επαναστάσεις, τα πολιτικά προγράμματα – επειδή σε όλα αυτά παίζουν ρόλο οι παραδόσεις, οι υφιστάμενοι παράγοντες ισχύος, η σχετική δύναμη των αντιπολιτευόμενων ή συνεργαζόμενων τάξεων, ομάδων και κομμάτων. Πάντοτε, όμως, στη συνέχεια, οι πραγματικότητες που κρύβονταν κάτω από την επιφάνεια φανερώνονται ξανά, ανατρέπουν τις προηγούμενες ιδέες και καθορίζουν νέες ιδέες και πολιτικά γεγονότα. Ως εκ τούτου, οφείλουμε να διερευνούμε αυτά τα γεγονότα, προσπαθώντας να καταλάβουμε τις ταξικές δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό τους, ακριβώς όπως διερευνούμε τα φυσικά φαινόμενα για να καταλάβουμε τις δυνάμεις της φύσης.

Στον φασισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό, το περιεχόμενο της ταξικής νοοτροπίας των μεσοαστικών τάξεων των διανοουμένων εμφανίζεται ευθύς εξαρχής. Μέχρι στιγμής1, βλέπουμε μόνον μια κοινή απέχθεια για τη δημοκρατία, και μόνον κάποια αμυδρή και αόριστη επιθυμία για μια οικονομικά εποικοδομητική πολιτική. Μολαταύτα, η πνευματική δύναμη των εθνικοσοσιαλιστικών συνθημάτων της τάξης των διανοουμένων ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να παρασύρει πολυάριθμους εργαζόμενους οι οποίοι είδαν τους ναζί ως μια οργανωτική δύναμη ενάντια στο χάος που επικρατεί στον καπιταλισμό.

Άραγε είναι πιθανόν αυτά τα κόμματα να υλοποιήσουν ή να προσπαθήσουν να υλοποιήσουν τα ταξικά ιδανικά της τάξης των διανοουμένων; Αυτή η τάξη είναι στην ουσία ανίσχυρη έναντι της τάξης των καπιταλιστών. Η κοινωνική ισχύς των διανοουμένων, όπως μπορεί κανείς να την υπολογίσει επί τη βάσει του πληθυσμού τους, της ταξικής τους συνείδησης, της συναίσθησης που έχουν για την κοινωνία, εξακολουθεί να είναι πολύ κατώτερη από την ισχύ που έχει κατακτήσει εδώ και πολύν καιρό η εργατική τάξη. Η τάξη των καπιταλιστών στην Ευρώπη και την Αμερική είναι τόσο ισχυρή που δεν έχει κανένα λόγο να ανέχεται καμιά άλλη οργάνωση ή ρύθμιση της παραγωγής πέρα από αυτήν που εξυπηρετεί τα δικά της συμφέροντα. Αυτό αλλάζει μΗ Η Ηηηηόνον στις περιπτώσεις που ο καπιταλισμός αισθάνεται εξαιρετικά αποδυναμωμένος και απειλούμενος με εξαφάνιση, εξαιτίας κάποιας ισχυρής και μακροχρόνιας οικονομικής κρίσης, εργατικών εξεγέρσεων ή παγκόσμιου πολέμου. Τότε, μπορεί να κληθούν οι διανοούμενοι, μαζί με ένα τμήμα των εργαζομένων, να εισάγουν κάποια εποικοδομητική πολιτική, που να τείνει προς κάποιους πειραματισμούς του είδους του κρατικού καπιταλισμού.

Τι θα κάνει, όμως, η τάξη των διανοουμένων όταν φανεί ότι η εργατική τάξη, εξεγερμένη ενάντια στην αβάσταχτη καταπίεση του μονοπωλιακού καπιταλισμού, καταφέρνει με επαναστατικά κινήματα να γκρεμίσει την καπιταλιστική εξουσία; Τότε, η στάση τους θα αντιστραφεί· η εργατική τάξη, χάρη στην πανίσχυρη αγωνιστική της δύναμη, παίρνει με το μέρος της τις άλλες δυσαρεστημένες τάξεις, σε μια κοινή επίθεση ενάντια στον καπιταλισμό. Τότε, μεγάλα τμήματα της τάξης των διανοουμένων θα συμπαραταχθούν μαζί τους, ενστερνιζόμενοι τα μεγαλειώδη σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά ιδεώδη, και θα θεωρήσουν ότι ο αγώνας των εργαζομένων είναι και δική τους υπόθεση. Σε κάθε επαναστατικό κίνημα στην ιστορία, βλέπουμε μεγάλα πλήθη να προσχωρούν σε αυτό, συμμεριζόμενα τον κοινό ενθουσιασμό και υιοθετώντας αιτήματα πιο ριζοσπαστικά από αυτά καθαυτά τα δικά τους ιδεώδη, κάνοντας με αυτόν τον τρόπο ευκολότερη τη νίκη. Στη συνέχεια, όμως, φαινόταν ότι καθένας από τους συμμάχους ερμήνευε με το δικό του τρόπο τα συνθήματα και τους σκοπούς, και αυτό προκαλούσε διενέξεις και νέες συγκρούσεις μεταξύ των πρώην συντρόφων. Αναμφίβολα, το ίδιο θα ισχύσει και στα μελλοντικά επαναστατικά κινήματα.

Τα συνθήματα, εναντίον του καπιταλισμού, για τον σοσιαλισμό ή τον κομμουνισμό, θα είναι τα ίδια για όλες τις επαναστατημένες τάξεις. Για την κάθε τάξη, όμως, διαφέρει η μορφή κοινωνικής οργάνωσης που αντιλαμβάνεται με αυτά τα συνθήματα. Η εργατική τάξη πρέπει να οργανώσει την παραγωγή από τα κάτω, παίρνοντας στην κατοχή της τα εργοστάσια και συντονίζοντάς τα μέσω των εργατικών συμβουλίων τους, με τη μορφή μιας δημοκρατικής κοινοπολιτείας. Η τάξη των διανοουμένων θα προσπαθήσει να εγκαταστήσει έναν κεντρικά οργανωμένο κρατικό σοσιαλισμό, που θα έχει επικεφαλής την ηγεσία μιας γραφειοκρατίας.

Άραγε, έχει άδικο ως προς αυτό η τάξη των διανοουμένων; Δεν είναι απαραίτητο, άραγε, σε αυτούς τους τόσο δύσκολους καιρούς αγώνα και κοινωνικής ανοικοδόμησης, να καθοδηγούνται οι αδαείς μάζες από αυτούς που έχουν τα καλύτερα μυαλά; Για αυτήν την περίοδο, δεν είναι άραγε αλήθεια ότι τα μέλη αυτής της ολιγομελούς τάξης, που είναι εκπαιδευμένα στην επιστήμη, σε γενική και ειδική γνώση, είναι οι φυσικοί ηγέτες, μέχρι την εποχή που θα πάρουν τη σκυτάλη οι νέες γενιές;

Όχι, αυτό δεν είναι αλήθεια. Η οργάνωση της κοινωνίας δεν είναι θέμα τεχνικής, επιστημονικής γνώσης. Το τεχνολογικό επίπεδο της παραγωγής είναι ήδη εξαιρετικό. Ο καπιταλισμός έχει αναπτύξει σε υψηλό βαθμό την φυσικομαθηματική επιστήμη και την εφαρμογή της στην παραγωγή. Αυτός είναι ο τομέας στον οποίο υπερέχουν οι διανοούμενοι λόγω των γνώσεών τους. Σε αυτόν τον τομέα, ως τεχνικοί που είναι ειδικοί στην παραγωγική διαδικασία, έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν τα μυαλά και τις γνώσεις τους προς όφελος της κοινότητας.

H οργάνωση της κοινωνίας, όμως, έχει να κάνει με άλλα πράγματα: με τις κοινωνικές δυνάμεις και τη γνώση των κοινωνικών δυνάμεων. Εδώ πρόκειται για την οργάνωση ενός κοινωνικού συνόλου. Σε αυτόν τον τομέα, οι διανοούμενοι δεν έχουν ιδιαίτερες ικανότητες. Σε ό,τι αφορά αυτό το ζήτημα, κυριαρχούνται από τις υπεροπτικές προκαταλήψεις της αστικής τάξης. Στα κοινωνικά ζητήματα, στη γνώση των πραγματικών ταξικών σχέσεων στην κοινωνία, οι διανοούμενοι υστερούν σε σχέση με την εργατική τάξη. Επειδή ο νους τους παραμένει προσκολλημένος σε ιδέες που ανήκουν σε μια περασμένη εποχή. Επειδή, εκτός από το άμεσο αντικείμενο της ειδικότητάς τους, όσον αφορά τις ανθρώπινες σχέσεις έχουν τη συνήθεια να ασχολούνται όχι με τις πραγματικότητες αυτής καθαυτής της κοινωνικής ζωής, αλλά με τις νοερές τους αναπαραστάσεις, με έννοιες, με θεωρίες και αφαιρέσεις.

Η οργάνωση της κοινωνίας δεν εξαρτάται από τις αρετές της νοημοσύνης μιας μειονότητας. Εξαρτάται από τις ιδιότητες του χαρακτήρα του συνόλου των εργαζομένων. Η εδραίωση της ενότητας των εργαζομένων, εξαιτίας ισχυρών ηθικών και οικονομικών δυνάμεων, είναι κάτι που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί καθ’ υπόδειξη κάποιων ηγετών· πρέπει να ωριμάσει μέσα στις μάζες μέσα από τον αγώνα τους για την απελευθέρωσή τους.

Επομένως, τα κοινωνικά ιδεώδη και οι σκοποί των διανοουμένων και της εργατικής τάξης αντιτίθενται μεταξύ τους. Η τάξη των διανοουμένων, όταν προσπαθήσει να εγκαθιδρύσει κάποιο κοινωνικό σύστημα, θα χρειαστεί να κάνει έκκληση στα παλιά ένστικτα υποταγής, στα αισθήματα των σκλάβων μιας παρελθούσας ανθρωπότητας. Για τους κρατικο-σοσιαλιστικούς σκοπούς τους, θα βρουν συμμάχους στα σοσιαλδημοκρατικά και κομμουνιστικά κόμματα, στους ηγέτες εργατικών ομοσπονδιών, στις καπιταλιστικές ιδέες κάποιων άτολμων και οπισθοδρομικών εργαζομένων που πιστεύουν ότι η κομμουνιστική ελευθερία είναι άπιαστο όνειρο για αυτούς, καθώς και στα ηττημένα απομεινάρια της καπιταλιστικής ισχύος. Τότε, αντιμέτωπη με αυτόν τον συνασπισμό δυνάμεων που θα προσπαθήσει να διατηρήσει την κυριαρχία μιας άρχουσας τάξης πάνω στους εργαζόμενους, κάνοντας σημαία το εκφοβιστικό σύνθημα «σοσιαλισμός εναντίον αναρχίας», η εργατική τάξη θα χρειαστεί να επιστρατεύσει όλη την ενότητά της και όλη τη σοφία της για να αγωνιστεί και να βρει το δρόμο που οδηγεί στην απελευθέρωσή της.

Μετάφραση από τα αγγλικά: Γ. Παπαναγιώτου

1 (στμ.) Δηλαδή, μέχρι το 1935, όταν γράφηκε αυτό το κείμενο.

About furdenkommunismus (493 Articles)
για τον κομμουνισμό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: