τελευταία νέα σε τίτλους

Εντυπώσεις από το VI Summer School Walter Benjamin στο Portbou της Καταλονίας

και πλούσιο φωτογραφικό υλικό

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 5,979 other followers

Φωτογραφία της εβδομάδας Νεκροταφείο του Portbou Στη στήλη διαβάζουμε το γράμμα που άφησε ο Walter Benjamin στη Henny Gurland και τον Theodor Adorno πριν πεθάνει. Το γράμμα έχει καταστραφεί από τη Gurland

Οκτώβριος 2021

Της θεατρολόγου Τίνας Μέμου

https://uop-gr.academia.edu/TinaMemou?from_navbar=true

Παρευρεθήκαμε στο VI «Καλοκαιρινό Σχολείο» Walter Benjamin από τις 24 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 2021 στο Portbou της Καταλονίας, στο βορειότερο σύνορό της με τη Γαλλία. Το «καλοκαιρινό σχολείο» διοργανώνεται κάθε χρόνο από το 2016 και έπειτα, στη μνήμη του μεγάλου διανοητή, αυτές τις συγκεκριμένες ημερομηνίες. Οι εργασίες κλείνουν στις 26 Σεπτέμβρη, με το ετήσιο μνημόσυνο στη μνήμη του Benjamin, που θεωρείται η επικρατέστερη ημερομηνία του θανάτου του στο Portbou της επαρχίας της Γιρόνα. Το «σχολείο» αυτό, είναι ένα συνέδριο, τριήμερων ακαδημαϊκών εισηγήσεων, παρουσιάσεων βιβλίων, βραδιών ποίησης, κινηματογραφικών προβολών, δραματοποιημένων αναγνώσεων λογοτεχνικών κειμένων και μουσικών συνθέσεων, που όλα έχουν να κάνουν με τον Walter Benjamin. Η φετινή θεματική του συνεδρίου ήταν «Ευρωπαίος και σύνορα».

Η πόλη του Portbou, που στις μέρες μας μετρά λίγο παραπάνω από 1.300 κατοίκους, δημιουργήθηκε το 1872 με την έλευση του διεθνή σιδηροδρομικού σταθμού. Η μικρή φιλόξενη πόλη, που απέχει δυόμισι ώρες με το τρένο από τη Βαρκελώνη, διαθέτει όμορφες παραλίες, καλοδιατηρημένα κτήρια του 19ου αιώνα, καθαριότητα στους δρόμους και εύθυμους κατοίκους με βαριά, καταλανική προφορά, που συχνάζουν τα απογεύματα στα καφέ, κατά μήκος της παραλίας. Αυτές οι εικόνες που μπορεί να συνθέτουν μια ειδυλλιακή καρτ ποστάλ της σύγχρονης καθημερινότητας της περιοχής, δεν είναι αντιπροσωπευτικές όλων των ιστορικών περιόδων που έχει διανύσει το Portbou από την ίδρυσή του ως τώρα.

Την περίοδο 1936-1939, που η Ισπανία βρισκόταν σε Εμφύλιο Πόλεμο, η Gestapo διατηρούσε μυστικό γραφείο στην πόλη του Portbou.1 Από το μέρος έχουν περάσει χιλιάδες εξόριστοι πρόσφυγες και ντόπιοι (350.000 άνθρωποι) προς τη Γαλλία αλλά και από το BanyulssurMer της γαλλικής Οξιτανίας προς το Portbou με απώτερο σκοπό να μεταβούν στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας και από εκεί με πλοίο στην Αμερική, που ήταν και το πλάνο διαφυγής του ίδιου του Benjamin. Το σωτήριο μονοπάτι προς την ελευθερία, ήταν το μονοπάτι Lister -το όνομά του από τον σοσιαλιστή στρατηγό Enrique Lister (1907-1994), που διέσωσε από εκεί, μέρος της ταξιαρχίας του, στο τέλος του Εμφυλίου. Το μονοπάτι υπέδειξε στον Walter Benjamin, η Ουγγαρέζα, εβραϊκής καταγωγής Lisa Fittko (1909-2005), που βοήθησε χιλιάδες να ξεφύγουν από τους Ναζί.2 Το μονοπάτι, μετονομάστηκε, άτυπα, σε Froute -από το επίθετο της Lisa Fittko και ύστερα σε μονοπάτι Walter Benjamin, μετά τον θάνατό του.3,4,5

Ο Walter Benjamin θεωρείται πως έφτασε στο Portbou στις 25 Σεπτεμβρίου του 1940 μαζί με τη φωτογράφο Henny Gurland (1900-1952) και τον γιο της Joseph, δεκαεννιά μήνες μετά τη λήξη του Εμφυλίου. Πήγαν στην αστυνομία για τις απαραίτητες διαδικασίες επίδειξης των εγγράφων τους, ενημερώθηκαν για την αλλαγή της νομοθεσίας, που άλλαξε μόνο για εκείνη τη μέρα – όσοι δε διέθεταν βίζα εξόδου απ’ τη Γαλλία, απελαύνονταν και παραδίδονταν στη γαλλική αστυνομία. Ο Benjamin είχε όλα τα απαραίτητα έγγραφα εκτός από τη βίζα εξόδου. Συνοδευόμενοι από την αστυνομία, περνούν το βράδι στο Hotel de Francia των Juan Suñer Planas και της συζύγου του Eva Rafregau, οι οποίοι μετά τη λήξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, κατέφυγαν στη Βενεζουέλα. Κουρασμένος, με ασθενική καρδιά και τον φόβο της απέλασης στη Γαλλία και από εκεί ίσως σε κάποιο στρατόπεδο συγκέντρωση,6 κατά την επικρατέστερη εκδοχή, ο Benjamin αυτοκτονεί στα σαρανταοκτώ του χρόνια με χάπια μορφίνης που φύλαγε για τους καρδιακούς του πόνους. Από εδώ αρχίζει το θρίλερ με τη διαφορετική οπτική των γεγονότων που απλώς θα αναφέρουμε κάποια, ενδεικτικά: η Lisa Fittko θυμάται πως ο Benjamin κουβαλούσε μαζί του μάλλον έναν μεγάλο, μαύρο χαρτοφύλακα και όχι βαλίτσα που θεωρούσε πιο σημαντική και από τη ζωή του, ενώ, η Henny Gurland δε θυμάται να την κουβαλούσε μαζί του. Είχε μέσα το Passagenwerk; Ο Benjamin έγραψε ένα γράμμα για τη Gurland και ένα για τον Adorno, αλλά εκείνη τα κατέστρεψε και μετά τα μετέφερε από μνήμης. Γιατί ενώ υπήρχε μεριά στο νεκροταφείο όπου θάβονταν οι μη καθολικοί, ο Benjamin θάφτηκε ως καθολικός και με ανεστραμμένο το ονοματεπώνυμό του –Benjamin Walter– που όταν η Hannah Arendt επισκέφθηκε τον τάφο του, ένα μήνα μετά τον θάνατό του στάθηκε αδύνατο να τον βρει; Αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα, με κυρίαρχο, για εμάς, εκείνο των συνθηκών του θανάτου.

Από την παρουσία μας στο Portbou αναρωτηθήκαμε πως ο Walter Benjamin δε θα μπορούσε να φανταστεί ότι ο θάνατός του θα ωφελούσε, εσαεί, την τοπική οικονομία. Ύστερα από συζήτηση με τον δήμαρχο του Portbou, Xavier Barranco Angulo, πέρσι και πρόπερσι οι επισκέπτες της πόλης λόγω του Walter Benjamin ήταν διακόσιοι με τριακόσιοι και δεν υπήρχαν οι υποδομές για να τους φιλοξενήσουν. Φέτος, λόγω κορωνοϊού ήταν πολύ λιγότεροι. Ο ντόπιος πολιτιστικός φορέας Passatges de Cultura Contemporània 7που διοργανώνει το ετήσιο συνέδριο, κινεί τις διαδικασίες για την ανέγερση ενός πολιτιστικού κέντρου για τον Walter Benjamin, που θα περιλαμβάνει συνεδριακό χώρο, θέατρο, κινηματογραφική αίθουσα κ.α. (η καμπάνια φέρει τον τίτλο: ‘Una Casa per a Walter Benjamin’).

Στο Portbou, η παρουσία του Walter Benjamin δε γίνεται να αγνοηθεί. Σε διάφορες μεριές της πόλης, υπάρχουν σχετικές πινακίδες αναφοράς. Τα τρία μέρη, στα οποία βρέθηκε, τις δώδεκα ώρες που διέμεινε στην πόλη, ήταν με αυτή τη σειρά: ο σιδηροδρομικός σταθμός, το Hotel de Francia (δωμάτιο 3) και το νεκροταφείο. Πινακίδες αναφοράς υπάρχουν επίσης στο νεκροταφείο και το μνημείο του Ισραηλινού γλύπτη Dani Karavan (1930-2021), το Passatges (1990-1994).

Το Passatges είναι το μνημείο -εικαστική εγκατάσταση- δίπλα στο νεκροταφείο του Portbou, που δημιουργήθηκε για τα πενήντα χρόνια από τον θάνατο του Walter Benjamin. Χρηματοδοτήθηκε από την Κυβέρνηση της Καταλονίας και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Ο τίτλος του έργου παραπέμπει στο τελευταίο πέρασμα του Benjamin στο Portbou αλλά και στο ανολοκλήρωτο έργο του, Passagenwerk. Το έργο αποτελείται από «τρία περάσματα» από τα οποία περνά ο επισκέπτης. Το «πρώτο και κύριο πέρασμα», είναι ένα σκουριασμένο, ατσάλινο τούνελ, μέσα σε βράχο, με ογδόντα επτά σκαλιά όπου σε κάποιο σημείο τα βήματα φράσσονται από μια γυάλινη επιφάνεια, όπου πάνω της είναι γραμμένα τα λόγια του Benjamin: «Είναι περισσότερο επίπονο έργο να τιμήσεις τη μνήμη των ανώνυμων όντων από των διάσημων προσώπων. Η κατασκευή της ιστορίας είναι αφιερωμένη στη μνήμη όσων δεν έχουν όνομα». 8 Ο επισκέπτης διαβάζει την επιγραφή σε αρκετές γλώσσες και μένει να βλέπει στο βάθος τη θάλασσα και τα απότομα βράχια κάτω απ’ τα πόδια του. Το μνημείο του Dani Karavan γίνεται ένα «μνήμα» αφιερωμένο στον ανώνυμο εξόριστο. Ο ήχος του αέρα είναι συνυπολογισμένος στο έργο. Βγαίνοντας από το τούνελ, στο απέναντι σημείο ένας τεχνητός πέτρινος τοίχος δείχνει το αδιέξοδο. Ο επισκέπτης περπατά ένα μονοπάτι μικρό, ενδεικτικό της καταλανικής φύσης, που ο ίδιος ο Benjamin περπάτησε στη διαδρομή από το Banyuls μέχρι το Portbou -γκριζοκαφέ βράχια, κάκτους, ελαιόδεντρα. Στο «δεύτερο πέρασμα», ο επισκέπτης συναντά ένα δέντρο ελιάς -σύμβολο συμφιλίωσης και μερικά σκουριασμένα ατσάλινα σκαλιά που δεν οδηγούν πουθενά. Από τη μία η θέα της θάλασσας και από την άλλη το μονοπάτι της εξορίας. Στο «τρίτο και τελευταίο πέρασμα», ένας σκουριασμένος, ατσάλινος κύβος-κάθισμα. Πίσω του ένας μεταλλικός φράχτης και στο βάθος η θάλασσα -σύμβολο της ελευθερίας. Στο έργο συνυπολογίζεται ο ήχος των τρένων που ακούγεται από μακριά, από τον σιδηροδρομικό σταθμό∙ για τον Karavan είναι τα τρένα που οδηγούν στα στρατόπεδα του θανάτου.9 Το μονοπάτι καταλήγει στην πίσω μεριά του νεκροταφείου, όπου θάβονται οι μη καθολικοί.

Όταν η Hannah Arendt (1906-1975) επισκέφτηκε το νεκροταφείο του Portbou, είπε πως είναι «[] Ένα από τα πιο φανταστικά και όμορφα σημεία που έχω δει στη ζωή μου». Υπάρχει ακόμα ο καθολικός τάφος στο νούμερο 563 που θάφτηκε ο Benjamin και πλήρωσε η Henny Gurland για πέντε χρόνια. Το καλοκαίρι του 1945, ξεθάφτηκε, τοποθετήθηκε σε μαζικό τάφο και έκτοτε, λέγεται, πως αγνοείται η τύχη του. Ένα μικρό μνήμα για κείνον βρίσκεται σε ξεχωριστή θέση στην καθολική μεριά ως φόρος τιμής στη μνήμη του όπου είναι γεμάτο με μηνύματα αγάπης του κόσμου. Πάνω του έχουν χαραχτεί τα λόγια από την VII Θέση για τις Θέσεις για τη φιλοσοφία της Ιστορίας: «Δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο του πολιτισμού που να μην είναι ταυτόχρονα και τεκμήριο βαρβαρότητας». 10

Κλείνοντας, θα προσθέσουμε έναν προβληματισμό για όσα είδαμε και ακούσαμε: πουθενά στο Portbou, ούτε στο συνέδριο, ούτε στις μετέπειτα συζητήσεις ούτε στην ξενάγηση της εγκατάστασης, που παραστήκαμε, ούτε στις ηλεκτρονικές σελίδες του τοπικού πολιτιστικού φορέα, π ο υ θ ε ν ά , δε γίνεται αναφορά για την παρουσία της τοπικής φασιστικής Φάλαγγας και την πιθανή ανάμειξή της στον θάνατο του Benjamin.

Κοντά στις σκέψεις του Giorgio van Straten σχετικά με το χαμένο χειρόγραφο στον χαρτοφύλακα του Walter Benjamin:

Is it too much to hope that sooner or later – by chance, scholarship or passion – someone will rediscover those pages and enable us to read them at last?

Προσθέτουμε και’ μεις την ευχή μας, να βρεθούν μια μέρα οι πραγματικές συνθήκες του θανάτου και να αποκατασταθεί η αλήθεια στη μνήμη αυτού του «παρτιζάνου των νέων ιδεών». 11

Βιβλιογραφία

Benjamin, W. (2001 [1940]). On the Concept of History, μτφ. Redmond, Dennis.

Historia Viva. Portbou: Spanish Civil War and National Socialism. Ανακτήθηκε από http://www.historiaviva.net/en/009en.html.

Taussig, M. (2006). Walter Benjamin’s Grave. Chicago and London: The University of Chicago Press.

Walter Benjamin Portbou. Passages, Karavan. Ανακτήθηκε από https://walterbenjaminportbou.org/en/passageskaravan/.

2 Εκείνη την περίοδο η Lisa Fittko διέμενε στο Port Vendres, κοντά στο Banyuls. Το μονοπάτι της το υπέδειξε ο δήμαρχος του Port Vendres, ο Azéma. Οι Fittko συνεργάζονταν με τον Αμερικάνο δημοσιογράφο Varian Fry (1907-1967), στον οποίο είχε ανατεθεί από την ‘Emergency Rescue Committee’, η αποστολή της φυγάδευσης από τη Γαλλία, διανοουμένων, καλλιτεχνών, πολιτικών και όσων είχαν μπει στο στόχαστρο των Ναζί (Taussig, 2006, σ. 3-15)

4 Η διαδρομή που περπάτησε ο Walter Benjamin από το BanyulssurMer ως το Portbou: http://www.historiaviva.net/en/.

5 Υπάρχει και το μουσείο Μνήμης της Εξορίας –Museu Memorial de lExili (MUME) στην πόλη La Jonquera (https://www.museuexili.cat/en/) που δυστυχώς δεν καταφέραμε να επισκεφθούμε.

6 Θυμίζουμε πως ένα χρόνο πριν, το 1939, ο Walter Benjamin είχε φυλακιστεί στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Νεβέρ απ΄όπου γλίτωσε χάρη σε φιλικές του διασυνδέσεις.

7 Η ιστοσελίδα του ιδρύματος https://www.passatgescultura.org/english-1/.

8 Η μετάφραση είναι από το On the Concept of History και προτείνεται από εμάς.

9 https://walterbenjaminportbou.org/en/passageskaravan/

10 Η μετάφραση προτείνεται από εμάς.

11 Έτσι αποκαλούσε τον Walter Benjamin ο Dani Karavan.

Παράρτημα1

Αφίσα για την παρουσίαση των σχεδίων ανάπλασης του νέου CasaWalterBenjamin από τους αρχιτέκτονες Jordi Pigem και Joan Falgueras

Παράρτημα1

Αφίσα για την παρουσίαση των σχεδίων ανάπλασης του νέου CasaWalterBenjamin από τους αρχιτέκτονες Jordi Pigem και Joan Falgueras

Σε αυτό το κτήριο όπου χρησιμοποιείται ως χώρος συναναστροφής των κατοίκων του Portbou, το ‘Centre Civic’, στον πρώτο όροφο υπάρχει αίθουσα με φωτογραφίες, αφιερωμένη στον Walter Benjamin

Το ξενοδοχείο όπου ο Walter Benjamin έμεινε για μερικές ώρες και βρέθηκε νεκρός, στην οδό Avenina del General Mola, 5, τωρινή Carrer del Mar, 5.

Η επιγραφή πάνω στο κτήριο του πρώην ξενοδοχείου, σχετικά με τη διαμονή και τον θάνατο του Walter Benjamin σε αυτόν τον χώρο

Η αφίσα του φετινού, VI καλοκαιρινού σχολείου Walter Benjamin.

Θέμα: «Ευρωπαίος και σύνορα»

Το Casa Walter Benjamin στην Av. Barcelona, 7

Ο σιδηροδρομικός σταθμός του Portbou

Η παρουσία του Walter Benjamin μέσα στην πόλη του Portbou

Η παρουσία του Walter Benjamin μέσα στην πόλη του Portbou

Η παρουσία του Walter Benjamin μέσα στην πόλη του Portbou

Προς το μνημείο Passatges του Dani Karavan

Νεκροταφείο του Portbou

Στη στήλη διαβάζουμε το γράμμα που άφησε ο Walter Benjamin στη Henny Gurland και τον Theodor Adorno πριν πεθάνει. Το γράμμα έχει καταστραφεί από τη Gurland

Η θέα από το νεκροταφείο του Portbou μας θυμίζει τον θαυμασμό της Hannah Arendt για τη φυσική ομορφιά αυτού του τόπου

Ο τάφος του Walter Benjamin

Ο αρχικός τάφος του Walter Benjamin από το 1940-1945

Κατεβαίνοντας το Passatges

Εξωτερική όψη του Passatges

Απέναντι από το PassatgesΟ τοίχος

Tα σκαλιά – δεύτερο πέρασμα και η ελιά

Το κάθισμα – τρίτο πέρασμα

Προσωπική εικαστική εγκατάσταση με θέμα: «Στη μνήμη του Βάλτερ Μπένγιαμιν» Αρβανιτιά Ναυπλίου, Ιανουάριος 2021

1 Όλες οι φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί από εμάς.

About furdenkommunismus (524 Articles)
για τον κομμουνισμό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: